Oliba olioa duela urtebete baino % 67 eta abuztuan baino % 10,1 garestiagoa da.

Ekonomia, etxebizitza eta Osakidetza, gipuzkoarren egungo kezka nagusiak. Bestalde, boto-asmoari dagokionez, EH Bilduk % 38,4 lortuko luke, hauteskundeetan baino 1,1 puntu gehiago, eta EAJk eta PSE-EEK % 0,1 eta % 0,3 gutxiago, hurrenez hurren.

KPIa % 3,6raino igo da irailean EAEn eta % 3,4raino Nafarroan.

Litioaren jauna esaten diote, mineral horrekin lanean eman duen urte mordoagatik. Gainera, Argentinan litiozko bateriak eta zelulak teknologikoki garatzeko lehen planta nazionala sortu dutenetako bat da, eta egunotan inauguratu dute. Elkarrizketa honetan, ikertzaileak gogoeta egin du litioaren erabileraz, ingurumenean duen eraginaz eta baliabide estrategikotzat jotzeko beharraz.

Zer eragin du lurraldeetan litioa ateratzeak?

Litioa ateratzeko, lurruntze prozesu bat egin behar da lehenik, eta milaka milioi litro ur behar dira horretarako. Ur hori itsasoko ura baino zazpi aldiz gaziagoa da, baina, ondoren, litioa ekoizteko prozesuaren bukaeran, ur geza behar da; batzuek diote milioi bat litro ur geza behar direla litio karbonato tona bakoitzeko, eta beste batzuek, berriz, bi milioi litro behar direla. Errealitatea da horrek guztiak eragina duela, baina gizakiak egiten duen edozerk du eragina.

Gaur-gaurkoz, ezein elementu kimikorik ezin du litioa ordezkatu erreaktore nuklearretan eta taupada markagailuetan; erreaktore nuklearrak martxan daude dagoeneko, eta kiloko 100.000 dolar balio duen litio isotopo bat erabiltzen dute erregai gisa. Litioa ateratzen ez badugu, ez dago trantsizio energetikoan aurrera egiteko modurik, baina kontua zera da: zuk litioa badaukazu eta garapen teknologikoa egingo dutenek ez, haiek edozer egingo dute litioa lortzeko.

Horregatik, gai konplexua da, eta jatorrizko herriek eta zona horretan bizi diren komunitateek arrazoi dute. Izan ere, haiek ez dute inolako onurarik, baina guk geuk atera behar dugu, eta bermatu behar dugu baldintza onenetan ateratzen dela eta ingurumenean ahalik eta gutxien eragingo duela, herrialde garatuak litio bila etorriko baitira aurrerantzean ere.

Nortzuek ustiatzen dute litioa Argentinan gaur egun?

Enpresa guztiak atzerrikoak dira, eta, adibidez, 300 milioi dolar inbertitzeko konpromisoa hartzen dute Argentinara joatean. Hasieran, bost, zazpi edo zortzi milioi dolar inbertitzen dituzte, eta, hala, ustiapen horrekin jarraitzeak zer ekarriko dien aztertzen dute. Gainera, zinpeko deklarazio bat besterik ez dute egin behar, eta haiek zehazten dute zer ingurumen baldintzatan aterako duten litioa; beraz, ez dago inolako kontrolik, eta langileek oso diru gutxi irabazten dute.

Argentinan dauden atzerriko enpresek 800 milioi dolar esportatu dituzte urte hauetan, eta, diru horretatik, 30 milioi dolarren irabaziak baino ez dira geratu gehienez ere Argentinan bertan. Enpresek kostuak dituzte, baina abantailak dolarretan lortzen dituzte, hau da, legezko dolarrak ihesi ateratzen dira Banku Zentraletik. Gainera, 30 milioi dolar horiek 2.700 eta 3.000 milioi dolar inguru dira munduan.

Eta zer egin beharko litzateke hori eragozteko?

Estatuak gehiago kontrolatu behar ditu korporazioak, eta gehiago babestu behar ditu lurraldeak. Enpresek azpifakturatzeari utzi behar diote, 2022an gertatu zen bezala, eta baita ondoren beren kabuz saltzeari ere. Horretarako, beharrezkoa da erreferentzia balio bat ezartzea. Tona bat litio 6.000 edo 9.000 dolarrean erosten dute, eta, gero, hamar aldiz garestiago saltzen dute nazioarteko merkatuan.

Litioa duten probintziak oso pobreak dira, eta irabazirik handienak eskuratzeko aukera izan beharko lukete, baina nazioak kudeaketa hori bermatu behar du, eta zerbait kobratu beharko luke funtzio hori betetzeagatik. Onena litzateke estatu nazionalak ekimena hartzea eta gatz lautadak bilatzea, ez baitira asko geratzen. Petrolio Hobi Fiskala hala ari da egiten, Catamarcak gatz lautada bat eman baitio Fiambalari ustiapen txiki bat egin dezan, baina ez dute jakinarazi litiozkoa den, oraindik ikertzen ari baitira. Modu horretan, diru sarrera osoa eskuratu liteke.

Ulertzen dut arazotsua dela litioa eta haren kutsadura, uraren meatzaritza bat izatea, baina gauza bera gertatzen da urrearekin, kobrearekin eta burdinarekin. Munduan piztu diren beste eztabaidetako bat da elementu kimikoak birziklatzeari buruzkoa.

Argentina litioaren balio katean sartzea dakarren proiektu baten parte zara, eta horrek ez luke ekarriko bakarrik lehengaien hornitzaile gisa parte hartzea…

Argentinan dugun arazoa zera da, 1800etik gaur egunera arte ez dela izan estatu politikarik. Ezinbestekoa dugu ekonomiak etengabe handitzen jarraitzea, ideologia auziak gorabehera, hartara nolabaiteko segida izan dezagun zientzia aplikatuan, garapen zientifiko teknologikoan eta eremuaren teknifikazioan, eta, horretaz gainera, ezinbestekoa dugu guztiak balio nazional erantsia izatea. Hori konpondu arte, ez dugu izango herrialde garatu baten hazkunderik, ez Argentinan, ez Latinoamerikan.

Gainera, funtsezkoa da litioa baliabide estrategikotzat jotzea, bai hura babesteko, bai kontrol handiagoa bermatzeko. Litioa estrategikoa da, hamaika gauzatan erabiltzen delako, eta, herrialderik industrializatuenek ez dutenez baina zuk bai, horrek ahulago bihurtzen ditu. Herrialde horien hazkunde zientifikoa eta garapena oztopatzen badituzu, arazo larriak izan ditzakezu —Boliviak kolpearekin izan zituen modukoak—, baina, era berean, guztiok alertan jartzen gaitu zenbait gauza gerta ez daitezela bermatzeko, hala nola azpifakturazioa.

Gatz lautaden kontrola hartu behar dugu, eta guk geuk ekoitzi; ezin dugu itxaron merkatuak gure alde zerbait egin arte suntsipena eta espoliazioa geldiarazteko. Merkatuaren esku utziko bagenu, ez legoke ez osasun ez hezkuntza publiko eta doakorik, eta oso gaizki geundeke hori desagertuko balitz. Esaten eta agintzen dituen gauzak betetzeko eskatu behar zaio politikari. Gaur egun, litiozko baterien eta pilen fabrika bat egiten ari gara La Plata hirian, eta espero dugu luzaroan martxan egotea; izan ere, baliabide ekonomiko handiak erabili dira horretarako, La Platako Unibertsitate Nazionalak eta Y-Tec-ek (YPF Tecnologia enpresa) finantzatuak.

32 urteko langile bat larri zauritu da Erandion, lau metroko altueratik erorita. ELA sindikatuak salatu duenez, lan istripua astelehenean gertatu zen amianto plakak kentzen ari zela.

Hitzordua urriaren 16an izango da, atelehenean. Gainera, Madrilgo kongresuan ordezkaritza duten alderdiei bilera erronda egiteko gonbitea luzatu diete sindikatuek

Errusiak 1.800 milioi gehiago irabazi ditu irailean petrolioarekin, ekoizpenaren murrizketak lagunduta

Hiru diputazioak eta Jaurlaritza erreforma fiskal bat lantzen ari dira jada, eta aurreikusi dute datorren urtean plazaratuko dutela». Oker dabil testu hori irakurrita déjà vu bat izan duela uste duenak. 2019an BERRIAn argitaratutako testu batetik ateratako esaldi bat da, baina lau urte geroago hitzez hitz idatzi ahal da. Datak soilik aldatu beharko lirateke: 2020an ez, 2024an egingo da zerga erreforma. Edo ez, egoera politikoak zaila egiten baitu erreforma baten inguruan ados jartzea: Eusko Legebiltzarra berritzekoa da urtearen lehen erdian, eta erreforma batek gutxienez hiru talderen babesa beharko luke.

COVID-19aren pandemiak eta hark ekonomiari emandako kolpeak eten zuen 2020an egitekoa zen erreforma, eta ondorengo gertakariek —Ukrainako gerra, inflazio handia…— gaiari heltzeko gogoa kendu zieten Jaurlaritzari eta foru aldundiei. Erreforma beharrezkoa zela esaten zuen hasieran Pedro Azpiazu Ogasun sailburuak, baina «ez da garai egokia» esaten hasi zen gero.

Gorabehera handien aroa amaitu den esperantzarekin, ordea, orain erreforma bati heltzeko gogoa agertu dute Eusko Jaurlaritzak eta Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako aldundiek.

Hasteko, analisia

Lehen urratsak egin dituzte. Hiru aldundiek hitzartu dute 2023. urtea amaitu aurretik prest izango dutela oraingo sistemaren ebaluazioa eta aurreko bi erreformek —2014koa eta 2018koa— eragindako aldaketena. Azterketa hori hasia zuten ogasunetako teknikariek, baina azaldu dute azken urteetako egoera bereziki nahasiak baliorik gabe utzi dituela analisi horiek.

Zerga bilketaren gorabehera handiek argudio hori indartzen dute: 2020an %9,8 amildu zen zerga bilketa, zortzi astez iraun zuen itxialdiaren ondorioz, baina hurrengo bi urteetan igoera historikoak izan zituen, errebote efektuarengatik 2021ean (+%14,4), eta inflazio handiarengatik 2022an (+%7,3). Aurten ere igoera handia espero da.

Erreforma nondik nora joango den arrazoitzerakoan, erronka demografikoa, jasangarritasuna, ingurumenaren babesa eta erronka digitala aipatu dituzte aldundiek. Baina hitz potolo horiek ez dute ezkutatzen zalantza handiak daudela orain egingo diren erreformaren sakontasunari buruz. Hau da, erreforma baino gehiago moldaketa bat izango den ustea ere badagoela.

Hori esateko lehen faktorea da Jaurlaritzan eta aldundietan dagoen bikotearen izaera. EAJ eta PSE-EE ez dira, zerga kontuetan bederen, oso iraultzaileak. Ez dute sistema hankaz gora jarri erakundeen kontrol osoa izan dutenean, eta ez dago arrazoirik pentsatzeko oraingoan hala egingo dutenik. Modu sinplean esateko, ez dator bat haien izaerarekin.

Aritmetika politikoak ere ez ditu gauzak errazten. Zerga sistema ez da Eusko Legebiltzarrean erabakitzen, baizik eta Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako batzar nagusietan. Eta hor zenbakiek esaten dute Araban eta Gipuzkoan gehiengo osorik ez dutela jeltzaleek eta sozialistek.

Hau da, EAJ-PSE bikoteak erabaki behar duela erreforma ezkerrarekin ala eskuinarekin onartu nahi duen. Eta batekin zein bestearekin lortu beharreko konpromisoak beste oztopo bat dira erreforma sakonak egiteko.

Talde politikoek ez dituzte oraindik beren kartak mahai gainean jarri, baina erraz antzematen da eskaera bateraezinak egingo dizkietela multzo batek eta besteak.

Aurreko biak, PPrekin

2014ko eta 2018ko erreformak PPrekin lotu zituen EAJ-PSE bikoteak, baina oraingoan zailagoa dirudi taxuzko aldaketetan ados jartzea. PP zergen jaitsieraren bandera astintzen ari da bere kontrolpeko erkidegoetan, eta EAEko bere adarra ere errenta zerga jaitsiko duela esanez saiatzen da behin eta berriro hautesleak erakartzen. Hortaz, nekez onartuko du zerga presioa handitzen duen testurik, eta hori da erreformaren helburuetako bat, nahiz eta Azpiazu eta aldundietako arduradunak «erakunde publikoak finantzatzeko nahiko baliabide izatea» esaldiaren atzean ezkutatzen diren.

Gainera, gobernuko alderdiek diote zerga sistemaren «progresibotasuna» defendatuko dutela, eta PPk sobera erakutsi du kontu horrekin ez duela kezka berezirik. Are gehiago, ondare zerga ezabatu nahi dute eskuindarrek —soilik errenta eta ondasun handiak dituztenek pagatzen duten zerga bat—, eta fortuna handien gaineko zerga bereziaren aurkako botoa emango duela iragarri dute jada. Ezin zen bestela izan, Madrilgo PPk dirudunak berera erakartzeko emandako opariak zailtzeko helburu aitortua baitauka azken zerga horrek.

Horiek horrela, pentsa liteke koalizio gobernuetako alderdiek ezkerretara begiratu beharko dutela erreformari mamia eman nahi badiote. Baina hor ere gauzak ez dizkiote erraz jarriko. PPk nahi duenaren doi-doi kontrakoa nahi dute EH Bilduk eta Elkarrekin Podemos-IUk: «Gehien dutenei» eta enpresa handiei zergak handitzea. Bi eskaera horietan pauso esanguratsurik ez badago, erreforma baten aldeko botoa ematera ausartuko dira? Bai baitakite beren botoa merkeegi saltzen badute sindikatuen kritika zorrotzak entzungo dituztela, eta beren aldarrikapenak indarra galduko duela. EH Bilduk ere iragarri du fortuna handien gaineko zerga bereziaren aurka bozkatuko duela.

Egoera politiko horrekin, ez da baztertu behar azkenean erreforma gisa iragarritakoa moldaketa tekniko batzuk besterik ez izatea. Mahai gainean daude enpresako BGAE edo pentsio osagarrien planak zerga aldetik sustatzeko laguntzak; Gipuzkoan hedatuak dira, Geroaren eskutik, baina beste bi lurraldeetan ere zabaltzeko interesa du gobernuak.

Ikusteko dago zer gertatuko den etxebizitza erosteko zerga kenkariarekin, Espainian jada kendu egin zuten eta.

Zerga bilketako errekorrak aukera emango die Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako foru aldundiei inflazioaren aurkako neurri gehiago hartzeko. Deflatazioaren aldeko hautua egin zuten iaz hiru ogasunek, Eusko Jaurlaritzaren oniritziarekin, eta datorren urtean ere indarrean mantenduko dute neurria. Izan ere, errenta zergaren taulak beste %2,5 deflatatuko dituzte urtarriletik aurrera. Halaber, eutsi egingo zaio 30.000 euroko soldata oinarria dutenentzako 200 euroko kenkariari. Neurriok 100 milioi euroko eragina izango dute zerga bilketan, eta batzar nagusietan onartu beharko dituzte.

Finantzen Euskal Kontseiluak atzo Gasteizen egin zuen bileran hartu zuten erabakia. Eusko Jaurlaritza, foru aldundiak eta Eudel batzartu ziren aurtengo zerga bilketaren itxiera aurreikusteko, eta heldu den urteko aurrekontuak egiteko erabiliko den kalkulua zehazteko. Argazki berritua eskaini zuen bilerak gainera. Jende berri ugari, denak emakumezkoak, izan baitziren parte hartzaileen artean: Bizkaiko eta Gipuzkoako ahaldun nagusienak, eta Eudeleko presidentearenak, kasurako.

Ukrainako gerra hasi zenetik hirutan egokitu dituzte taulak: birritan egin zuten iaz (%5,5 guztira) eta beste behin aurten (%2); laugarrena izango da 2024koa, beraz. Pedro Azpiazu Eusko Jaurlaritzako Ekonomia eta Ogasun sailburuak adierazi zuenez, %2,5eko deflatazioa «nahikoa» da, eta «zentzuzkoa», aurreko urteetan egindakoari batuko zaiolako: «Inflazioaren zati handi bat estaltzen lagunduko du».

Bilketa, aise

Ez du baztertu, halere, taulak are gehiago deflatatzea, baldin eta prezioen garestitzea eteten ez bada. Izan ere, horretarako gaitasuna badute ogasunek gaur-gaurkoz, zerga bilketaren datuek erakusten dutenez. Beste urte batez, zergen bidez inoiz baino diru gehiago bilduko direla kalkulatu dute ogasunek. Aurten, guztira 18.102 milioi euro bilduko dituztela espero dute. Iaz baino %5,7 gehiago da hori; dirutan, 2022. urtean jasotakoa baino 971 milioi gehiago dira, eta aurtengorako kalkulatu baino 29 milioi gehiago.

Hainbat dira igoera horren atzean dauden arrazoiak. Lan merkatuaren egoera ona da horietako bat, ekonomiaren hazkundeari gisa berean erantzun baitio enpleguak ere. Deflatazioak deflatazio, zerga horren bidez bildutakoaren kopurua iaz baino gehiago izango dela kalkulatu baitute: %7,7 handituko da. Denera, 6.998 milioi euro.

Bestalde, pandemiaren errebotearen olatua hartuta, emaitza onak izan zituzten enpresek aurreko urtean, eta hori sozietate zergan islatuko da: iaz baino %16,8 gehiago bilduko dela aurreikusi dute; 1.578 milioi denera. Halaber, zerga berezien bidez bildutakoa ere aurreko urtean baino %1,3 handiagoa izango dela espero dute. Gisa berean hasiko da BEZ zergaren bidez jasotakoa ere: %1,3. Zerga horren bidez bilduko da diru gehien, hain zuzen ere: 7.013 milioi euro denera.

Bildutako hamar eurotik zazpi Jaurlaritzarentzat izango dira: 12.868 milioi euro guztira. Arabak 2.013 milioi euro emango dizkio (%15,87), Bizkaiak 6.405 milioi (%50,49), eta Gipuzkoak 4.267 (%33,64). Kutxa partekatu horretan jarri beharreko kopurua baino gutxiago bildu dutenez, Egokitzapeneko Funtsetik 32,4 milioi euro jasoko ditu Arabak, eta 133,7 milioi euro Gipuzkoak.

Zuhurtzia eta baikortasuna

Zerga bilketako datuak testuinguru ekonomiko «konplexu» batean lortu izana nabarmendu zuen Azpiazuk. Baina ohartarazi zuen Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako ekonomiak urte osoan zehar hazkunde «sendoa» izan badu ere, jada hasia dela motelaldia nozitzen. Bada, zuhurtziara deitu zuen sailburuak, ziurgabetasuna areagotzeak ekonomiari kalte egin diezaiokeelako. Mezu hori bera helarazi dute gainerako ordezkariek ere.

Nolanahi ere, Jaurlaritzak eutsi egiten die hazkunde aurreikuspenei (%1,7 aurten eta %2,1 datorren urtean), eta aurreratu zuen barne produktu gordinari lotuta handituko dela zerga bilketa heldu den urtean ere. Ogasunek kalkulatu dute aurten baino %5 gehiago jasoko dutela, lehen aldiz 19.000 milioi euroren langa gainditzeraino.

Datu horiek eskutan dituztela hasiko dira erakundeak orain 2024ko aurrekontuan prestatzen. Baikor azaldu ziren denak, herrialdearen beharrei erantzuteko aski baliabide izango dituztelakoan. Jaurlaritzak hilaren 24an onartuko du bere proposamena, eta 15.000 milioi euroren ingurukoa izatea espero da.

2024an PFEZan % 2,5eko deflaktazioa egitea adostu dute EAEko erakundeek. Neurri horren helburua da zergadunek zerga gehiago ordaintzea saihestea inflazioaren ondorioz.