Deszentralizazio legearekin, 1982an, Donibane Lohitzune-Ziburuko portua departamenduaren jabego bilakatu zen. Urteetan modu azpikontratuan portuaren arlo guztiak kudeaketa egitura batzuei delegatu ondotik, Pirinio Atlantikoetako departamenduak esku hartu du berriz, lekuko sozietate publiko bat sortu baitu portu osoa zuzentzeko.
Arrainen salmenta gunea elkarte batek kudeatzen zuen orain arte; laket-portua, herriarteko sindikatuak; arrantza profesionalaren kudeaketa Baionako Industria eta Komertzio Ganberaren esku zen; erregaia, La Basquaise kooperatibaren esku; orga altxatzailea Zokoako ontziolak kudeatzen zuen… Marie-Laure Ondars da, urtarrila hastapenetik, sozietate publikoaren zuzendaria, eta, haren ustez, arazo bilakatua zen portuan hainbeste kudeatzaile izatea: “Kudeatzaile anitz izateak eragozten zuen azterketa ona egitea portuaren kudeaketaz, baita deliberoen hartzea ere. Informazioa galtzen zen, bakoitzak zati bat bere gain zuelako”.
Arrain maiorista eta, lehenago, arrain salmenta kudeatzen zuen elkarteko lehendakari izan zen Mikel Arregik gutun bat igorri zion Jean-Jacques Lasserre departamenduko buruari, jakinarazteko bere ustez aldaketa bat beharrezkoa zela. “Atlantikoan, portu guztietan aldaketak izaten dira, eta egoera ondo finkatzeko ezin genuen horrela segitu”. Arregiren erranetan, inbertsioak “beharrezkoak” ziren portuan, baina industria eta komertzio ganberak ez zituen egin nahi: “Materiala ere zaharra zen, aldatu behar zen, eta momentu batez ezin zen. Portuan behar ziren inbertsioak egin, eta Baionako Ganberak ez zuen nahi ordaindu”, laburbildu du.
Garai batean, Donibane Lohitzuneko eta Ziburuko portuak kooperatiba desberdinekin funtzionatzen zuela gogoan hartu du Ondarsek bere postua hartu berritan: “Azken urteetan, arloko parteen artean elkarrizketa gelditua zen. Bakoitza bere xokoan zen. Helburua da berriz loturak egitea, berriz kolektiboki aritzea”. Horretarako, aholku batzorde bat sortu dute, portuko profesional batzuk bilduta.
Salmenta gune komuna
Arrantzaleetan panorama zabala da; amua, sarea edo hondasarearekin ari direnetan, teknika desberdinak baliatzen dituzten arrantzaleak “bildu eta hortik boz bat ateratzea zaila da”, Arregiren ustez. Halere, gehitu du interes bera dutela arrantzale guztiek arrain salmenta gunearen inguruan: “Denek nahi dute arrain salmenta zerbitzuak segi dezala eta zerbitzu ahalik eta hoberena izan dadila”, erran du. Ez baita merkatu tipia Ziburuko arrain salmentarena: urtean 8.000 eta 12.000 tona arrain saltzen da, eta iaz 30 milioi euroko negozioa izan zen.
Portuaren ibilmolderako finantza iturri da arrain salmenta, zerga batzuk direla medio. Donibane Lohitzune eta Ziburuko 45 arrantza ontziez gain, Hendaia eta Capbretongo (Landak) arrantzaleek ere Ziburun saltzen dute arrainaren parte bat. Batzuk, gainera, kamioiz ekartzen dira; armadore handi batek, bereziki, Irlandan arrantzatu legatza handik Lapurdira kamioietan ekartzen du erregularki, Ziburun saltzeko.
Antolaketa berria oraino plantan ezartzekoa badute ere, Ondarsen lan ardatza profesional batzuen arteko lankidetza da, argiki. Arrain salmentaren kasuan, onartu ondotik elkarrizketa kanalak sortzekoak direla, eta sinesten du hobekuntza posibleetan: “Adibidez, entseatu gaitezke saihesten denek arrain berdina ekar dezaten momentu berean, horrek baitu, normalean, prezioen gainbehera ekartzen. Antolatuz gero, merkatua erregularki hornitzea posible izan daiteke”.
Elkarlana sustatzen hasteko, kontsulta batzorde bat sortu dute, arrantzako profesionalez osatua: arrantzale elkarteak, arrain erosle maioristak, La Basquaise kooperatiba… “Lotura atxikitzeko eta elkarlanean aritzeko, edo, bederen, informazioa elkar trukatzeko”, Ondarsen arabera. Haren erranetan, arau anitz badira, eta etengabe aldatzen dira, gainera, eta “hori guztia partekatzea” da haren ideia, “elkarrekin estrategia komertzial bat garatzeko, portua dinamizatzeko, salmentak goratzeko, irabaziak eta zerbitzuak hobetzeko xedez”.
Obrak abian ontziolan
Lantalde berriak abiada hartu artean, kudeatzaile aldaketak berehala ekarri du lehen inbertsioa berritze lanetan. Industria eta komertzio ganberak ezin zuena asumitu departamenduak eginen du: lehen obra gotor batekin hasiak dira, Ziburuko Zokoako ontziola berritzeko, hemezortzi hilabete iraunen dituzten lanekin. Ezinbestekoak ziren, Ondarsen erranetan, “ez baita batere normetara egokitua” gaur egun. Beste obra beharrezko batzuk ere baditu gogoan portuko zuzendariak, baina urratsez urrats egitekoak; bai arrantza sail profesionalarentzat, bai atsegin portuarentzat.
Arrantzaleen artean bestelako iritziak entzuten badira ere, Arregik uste du lehen urratsetan jadanik sozietate publikoak kudeatzaile batzuk kontsultatzen dituela lanak hasi aitzin: “Inbertsioak egiten dituzte denekin hitz eginez, profesional guztiekin. Gero sintesia egiten dute, denen artean adostua egiteko. Haiek badituzte gero ahalak diru laguntzak lortzeko”.
Sozietate publikoaren egiturarekin, Ondarsi iduri zaio “borondate historiko” bati ihardesteko manera izanen dela oraindik goiti: “Arrantzaleen elkarteak beti hertsiki lotuak izan dira portuaren kudeaketari. Bazen kooperatiba izpiritu azkarra, momentu batez arrain salmenta ere kooperatiba batek zuen kudeatzen”. Zuzendari berriak epe luzeko estrategia plantan ezarri nahi du orain, “orain sobera existitzen ez den izpiritu kolektiboa” berriz aktibatuz.
Saregileen aspaldiko aldarrikapen bati oniritzia eman zion joan den astean Espainiako Senatuak: Arrantza Jasangarriaren eta Arrantza Ikerketaren Lege berrian, saregileei 0,15eko koefiziente murriztailea aplikatuko zaie, eta lehenago hartu ahal izango dute erretiroa. “Gutxi gorabehera, lan egindako hamar urteko, urte eta erdi lehenago hartu ahal izango dugu erretiroa”, esan du Marian Uribebetxeberria Euskadiko Saregileen Elkarteko lehendakari eta Getariako saregileak. Madrilen bertatik bertara jarraitu zuen bozketa. “2007an hasi ginen gaia mugitzen eta geure burua ezagutarazten, gure gremioa nahiko ezezaguna baitzen ordura arte. Baina 2007an pentsaezina zen hau lortzea”. 2015ean berriro egin zuten proposamena, baina berriro ezetz esan zieten. “Orain onartu egin digute, eta oso pozik gaude”.
Itsasoko langileek Gizarte Segurantzako erregimen berezi batean kotizatzen dute, eta arrantzaleei aspalditik aplikatzen diete koefiziente murriztailea, beren lanaren gogortasunagatik. “Honen bidez, guri ere aitortzen zaigu gure lana ere gogorra dela”, esan du Uribetxeberriak. Koefiziente murriztailea aplikatuta erretiroa hartzeko moduan egon arren, nahi duenak lanean jarraitzeko aukera ere izango du.
Getarian ez ezik, Hondarribian eta Orion ere badaude saregileak, eta haiek ere pozik hartu dute neurria. “Kostata izan da, urteak eman ditugulako hau eskatzen; kontent gaude”, esan du Olga Kanpandegi Hondarribiko saregileak. Baita Idoia Moreno Orioko saregileak ere: “Berandu, baina iritsi da azkenean”.
Erretiro adinera gerturatzen ari dira Gipuzkoako saregileetako asko, eta onartu berri duten legeari esker, zenbaitek berehala amaituko dute beren lan ibilbidea.
Horrek are gehiago bistaratzen du aspaldiko beste kezka bat: errelebo falta. Bat datoz hiru saregileak: gazteek ez dute lanbidean hasi nahi. Lana badagoela nabarmendu dute; are gehiago, iritsi ezinda ibiltzen direla sarri. “Orion flota ez da lehen adinakoa, baina mantentzen da. Gu, berriz, gero eta gutxiago gara”, azaldu du Morenok. Zazpi saregile daude Orion. “Ez dakit lehen zenbat ginen, baina dezente gehiago”. Getarian, garai batean berrogeiren bat behintzat bazirela esan du Urribetxeberriak. “Orain, hamalau gara. Ni naiz gazteenetakoa, eta 57 urte ditut, eta flota ez da gutxitzen ari”. Hamalau dira Hondarribian ere. “Baina batek 63 urte ditu, eta koefiziente murriztailearen neurri honi esker, erretiroa hartzeko moduan izango da %100 kobratuz”, kontatu du Kanpandegik.
Langile autonomoak
Hein batean, normaltzat ere jotzen dute gazteek saregile hasi nahi ez izatea. Langile autonomoak dira, eta egiten duten lanaren arabera kobratzen dute. “Soldatari begira, ziurtasunik ez dugu. Lana dagoenean, ondo, eta ez dagoenean, ez duzu kobratzen. Gaur egun, ezin zara inora joan horrekin, soldata finko bat behar da etxean”, uste du Hondarribiko saregileak.
“Horrek bultzatzen du jendea atzera”, gaineratu du Orioko Morenok. Getariara joan behar izaten dute gehienetan lanera Orioko saregileek. “Aterperik gabeko lana Getarian egiten dugu. Egunero joan-etorrian ibiltzen gara. Arrain salmenta ere han dute ontziek, eta erosoagoa da haientzat. Arraina saldu bitartean ateratzen dizkigute sareak”. Zenbait konponketa, ordea, Orion bertan egiten dituzte, “aterpean”.
Uribetxeberria Getariako saregileak kontatu du portu bakoitzean baldintza ezberdinak dituztela hitzartuak. “Nik, adibidez, konpromiso handiagoa dut ontzi jakin batekin. Patroiekin hitz eginda gaude saregileok”. Aurrena, ontzi jakin batera jaisten da saregile bakoitza, eta, hortik aurrera, deitu ahala joaten dira besteetara. “Hori Getarian; beste herri batzuetan ez da hala gertatzen”.
Uribetxeberriak uste du baldintza aldetik lehen baino hobeto daudela. “Lehen, ez zen diru askorik irabazten, osagarri bat zen gure soldata”. Azaldu du emakume askok haurren zaintza eta lana uztartu ahal izateko aprobetxatzen zutela. “Umeak eskolan zeuden orduetan lan egiten zenuen, eta ez bazinen etortzen, ez zen ezer gertatzen, asko ginelako. Errazago zen lana ateratzea”. Esan duenez, orain, hamalau saregile izanda, lana asko handitu zaie, eta presa handiagoarekin ibiltzen dira. “Baina gaur egun ezin da esan ez dela dirurik irabazten; ondo lan egiten dugu”.
Udaberrikoa da sasoirik fuerteena saregileentzat, arrantzaleak antxoatara eta berdeletara ateratzen direnean. Lehen, asteburuetan ere lan egiten zuten Getarian; orain, larunbateko 14:30 arte aritzen direla kontatu du Uribetxeberriak. “Hori udaberrian, bestela larunbatetan ez dugu lanik egiten. Gaur [astelehena], adibidez, 09:00etarako etorri gara lanera, larunbateko gauza bat amaitu gabe genuelako. 12:30ean bazkaltzera joan gara, eta 14:00etan jaitsi gara berriz, 19:00 arte”. Lan asko badago, 21:00 arte geratzen dira. “Gehienez, 09:00tatik 21:00etara”. Aste lasaiagoetan, lokal barruan aritzen direnean, 09:30etik 12:30era eta 14:30etik 19:00etara izaten dute ordutegia.
Lan fisikoa
Lanak baduela bere konplikazioa adierazi dute. Alde batetik, lan fisikoa delako. “Gogorra da. Sareak ere gero eta handiagoak dira, pisua hartzen dute, eta eskuek, bizkarrak eta lepoak sufritu egiten dute”, esan du Kanpandegik. Horrez gain, saregileena artisau lana da guztiz. “Nik hogei urte daramatzat honetan, eta oraindik ikasten ari naiz”, dio Morenok. Kontatu du makina bat eraman zietela behin, probatzeko. “Baina ez zuen funtzionatu. Ez dago ezer asmatuta guk egiten dugun lana egiteko”.
Itsasoarekin zerikusia duten familietakoak izan ohi dira saregile gehienak. “Nire koinatuak ontzi bat du, eta haren amak irakatsi zidan niri sareak josten”, esan du Morenok. Hori ere aldatzen ari dela zehaztu du. “Gurekin hasi diren azken hiru saregileek ez dute inolako loturarik itsasoarekin. Saregile ikastaroan izena eman zuten, gustatu, eta horrela hasi dira”.
Uribetxeberria, adibidez, Legazpikoa da. “Uda bat pasatzera etorri nintzen Getariara, eta hemen geratu nintzen”. Saregile lana “izugarri” gustatzen zaiola nabarmendu du. Besteak beste, itsasotik gertu lan egiteko aukera eta arrantzaleekin duten harreman ona aipatu ditu. “Lan guztiek bezala, baditu bere gauzak, baina nik guztiak animatuko nituzke saregile izatera”.
Ines Baigorri ABRA Arabako Errioxako Upeltegien Elkarteko zuzendariak aitortu duenez, lehenago ere gertatu izan zaie litro gehiegi ekoitzi eta merkaturatu ezinik ibiltzea, «ziklikoa» izaten baita hori; baina ohartarazi du aldea inoiz ez bezalakoa dela oraintxe: «Biltegietan dagoen stocka ikaragarri handia da, eta ez gara gai saltzeko». Gaur-gaurkoz, Errioxa sor-markako upategiek 937 milioi litro dituzte biltegietan pilatuak.
Krisia eragin duten arrazoiak «bat baino gehiago» direla nabarmendu du, baina, sor-markako kontseilu arautzailearen «erabaki okerrak» jarri ditu bereziki jomugan elkarteak. Baigorriren hitzetan, zuzeneko eragina izan du sor-marka bezero jakin bati bideratu izanak; zehazki, «prezio txikiagoak» nahi dituztenei. Halaber, azken urteetan mahasti kopurua ere «esponentzialki» handitu dela salatu du, eta gaitzetsi mahastizain txikien, ertainen eta handien arteko desoreka ere «gero eta nabarmenagoa» dela.
UAGA Arabako Nekazarien Elkarteko Jesus Bauzaren hitzetan ere, krisia ez da kolpetik sortu: «Ohartarazi genuen egoera hau etorriko zela». Mahasti kopuruan egin du azpimarra, batez ere. Izan ere, haren ustetan, azken urteetan gehiegi landatu dira, eta inoiz baino gehiago daude orain. «Mahasti hektarea gehiegi dago, eta urtetik urtera kopurua haziz joan da. Egin kontu: 1985. urtean 40.000 hektarea inguru genituen, eta 2020an 66.000 pasa ditugu. Ekoizpenean izan den aldea izugarria da».
Azaldu du, dena den, desoreka hori handitzen lagundu duten kanpo faktoreak ere izan direla: COVID-19aren pandemia, ekoizpen gastuak garestitzea, ekonomiaren egoera bera… Eta ohartarazi du horrek guztiak ardoa edateko modua aldatu egin duela. «Kontsumitzaileen ohiturak aldatu egin dira, eta horrek ere ez du laguntzen. Ardoaren kontsumoaren etorkizuna gero eta konplikatuagoa da». Espainian bakarrik, ia %9 jaitsi zen ardoaren kontsumoa iaz, esaterako.
Argi gorriak
Egoera horrek argi gorriak piztu ditu sektorean, eta ezinbestean neurriak hartu beharrean izan dira arduradunak. Izan ere, Arabako Errioxako upategien arazoa horren handia ez bada ere —upategiak txikiagoak dira, eta ekoizten dutena saltzen dute gehienetan—, biek ala biek argi dute modu batera edo bestera denei eragingo diela krisiak. Baigorri: «Handiari kolpetik eragiten dionean, gu atzetik goaz». Eta, katean, halaber, mahastizainak.
Astelehenean egin zuen, bada, Errioxa sor-markako kontseilu arautzaileak neurriak adosteko bilera. Erabaki zuen, besteak beste, datozen bi urteetan ekoizpena murriztea. Hala, 2023ko eta 2024ko mahats bilketen errendimendua %90era jaitsiko dute mahats beltzaren kasuan, hura izaten ari baita gehien kaltetua salmentei dagokionez.
ABRAko zuzendariaren hitzetan, ordea, ez da nahikoa, eta ez du arazoaren erroa konponduko. «Mahats bilketa pixka bat murriztu da, baina oso gutxi». Bereziki kritiko azaldu da jatorri izenik gabe eta kalifikatu gabeko ardoa, mahaiko ardoa esaten zaion hori egiteko baimenduko den mahats kopurua soilik %1 jaitsiko delako. «Ez du zentzurik gure upeltegiak hustea beste upeltegi batzuk betetzeko gero, eta merkatua jada kalifikaziorik ez duen ardoa merkeago batekin saturatzeko, geure buruari lehia eginez. Arazoa alde batetik bestera pasatzea dela uste dugu», adierazi du.
Bat dator Bauza ere: «Ezin dugu hori onartu». Ekoizpena are gehiago txikitzea proposatu du UAGAk ere, baina bilketa murriztu ordez, mahatsaren eraldaketaren kopurua jaistea nahiko luke. Izan ere, kasu horretan, mahastizainek jasango luketen kaltea txikiagoa litzateke. «Biltegiak husten ez baditugu, ezingo ditugu lehengai berriekin bete. Eta lehengaia ez jasotzeak mahastizainari eragingo dio zuzenean».
Destilazioa, irtenbide ona
Aldiz, Bauzak egoki iritzi dio aurreko urteetako ardoa destilazio bidez murrizteko aukerari. «Positiboa da», adierazi du, ardoa merkatutik «desagerraraziko» lukeelako. Alkohola bereiztean datza destilazioa, izan ere, gero industriarako edo kosmetikarako osagarri bilakatzeko. Dena den, prozesu garestia da, ardogileek ere ekoizpen gastuak ordaindu behar dituztelako.
Baigorriren iritziz ere, irtenbide egokia da destilazioa. Proposamen hori egin zion ABRAk kontseilu arautzaileari ere: 30 milioi litro destilatzea. Hala egin zuten 2021ean ere izurritearen ondorioz saldu gabe geratu zitzaien ardoarekin. Eusko Jaurlaritzaren laguntzari esker egin zuten orduan Arabako Errioxako upategiek eta txakolindegiek, hain zuzen ere. «Errepikatu ahalko ote dugu!».
Kontseilu arautzaileak laguntza eskatu zien erakundeei, eta Baigorrik adierazi du ari direla Jaurlaritzarekin hizketan dagoeneko. Gobernuko iturrien arabera, ordea, oraingoz ez dago aurreikusita; egoera aztertu beharko litzateke aurrena.
Nolanahi ere, ABRAko zuzendariak aurrera begirako neurriak hartzea galdegin du: mahastiak kentzea, esaterako. «Noski, ezin da goizetik gauera aldatu dena. Baina txipa aldatu behar da, eta, gutxienez, aukera posible guztiak aztertu behar dira».
Jokoan zer zegoen ikusita, arriskatu egin nahi zuten gobernuko batzuek, baina ez Macronek. Ezezko batek finantza merkatuetan eragin zezakeen astinduaz kezkatuta zegoela adierazi zien ministroei. Jakin arren herritarren sumindura koska batzuk igoko zela, eta ordura arte baketsua izan den protesta indarkeriaz tinda zitekeela. Eta hori ari da gertatzen.
Zentsura mozioak, bihar
Oposizioak bi zentsura mozio aurkeztu ditu gobernuaren aurka, eta bihar arratsaldean aztertuko ditu Frantziako Asanbleak. Lehenengoak, RN Batasun Nazionala eskuin muturreko alderdiarenak, ez du aurrera egiteko inolako aukerarik, Nupes ezkerreko koalizioak jada iragarri duelako ez duela bozkatuko.
Aukera gutxi batzuk gehiago ditu LIOT taldearenak, «asmo transbertsalarekin» egindakoak. Korsikako hiru diputatu abertzaleak, Bretainiako diputatu erregionalista bat eta zentrista batzuk biltzen dituen talde txiki horren mozioaren aldeko botoa emango dutela jakinarazi dute ezkerrak eta eskuin muturrak. Baina horiekin guztiekin ere ez dira beharrezkoak diren 287 diputatuetara iristen. Ezinbestekoa dute LRko 30en bat diputatuk ere babestea, eta jendaurrean lauk bakarrik iragarri dute babestuko dutela.
Ulergarria da LRkoen ezezkoa. Batetik, erreformak alderdiaren izena —edo haren buruzagitzarena behintzat— idatzita darama, haren eskaeretako batzuk onartu dituelako gobernuak. Baina bada beste arrazoi alderdikoiago bat: zentsura mozioak arrakasta izango balu, eta ordezko gobernu baterako gehiengoa osatzerik ez balu, legebiltzarrerako hauteskundeak aurreratzera eraman dezake Macron. Eta orain bozetara joateko interes bakarra RNk dauka, eta ezkerrak, agian, bere batasun ahula sendotzeko gai izango balitz. LRri doi-doi kontrakoa interesatzen zaio: Macronen inguruko egoera usteltzea, gero haren aurrean galdutako botoak berreskuratu ahal izateko.
Eta hori da, hain zuzen ere, gerta daitekeena. Herritarrekin eta sindikatuekin etsaituta, kapital politikorik gabe, aliatuen faltan, parlamentuan ezer aurrera ateratzeko gehiengorik gabe… Lau urte asko dira politikan, baina egoerak ez dauka itxura onik Macron bakartuarentzat. Lehen ministroa aldatzen saiatzea da aukeretako bat. Bornek berak onartu zuen ostegunean presidentearen «fusiblea» dela eta hura estu izatearen prezioa agian berak ordaindu beharko duela. Baina horrek nekez aldatuko du egoera, Macronen jarrera delako oztopoa. Gobernatzeko «molde berriak» agindu zituen bigarren agintaldiaren hasieran, baina horrek aurrez aurre egiten du talka presidentearen izaerarekin —zuzen ari dela uste du— eta bere agintaldirako jarri zuen xede nagusiarekin: agindutakoa bete zuen presidentea izatea, kosta ahala kosta.
Konstituzionala eta erreferenduma
Zentsura mozioak aurrera egingo ez balu ere, oraindik badaude beste bi aukera erretretaren erreforma indarrean ez jartzeko. Nupesek iragarri du Auzitegi Konstituzionalera eramango duela, hura parlamentuan eztabaidatzeko gobernuak baliatutako prozedura eztabaidagarria dela eta. Gainera, ekinaldi partekatuko erreferendum bat sustatzen ari da: 185 diputaturen botoa eta 4,7 milioi herritarren sinadura (hautesleen %10) bilduz gero, erreferenduma egin beharko da gaiari buruz.
