Zuen txostenean ondorio hauek irakur daitezke: «Hego Euskal Herriko metabolismo ekonomikoa hilgarriro zaurituta dago». «Ezinezkoa izango da etorkizun hurbilean mantentzea». «Esparru kapitalistaren barruan ez dago irtenbiderik». Oso diagnostiko katastrofikoa dirudi.
Kapitalismoaren bilakaera bera da katastrofikoa. Diagnostiko honek inguruko edozein ekonomiarentzat balio dezake, baina hemen ere ondorio horietara iritsi gara datuen analisia egin eta gero. Dena den, euskal ekonomiaren gaur egungo metabolismoaren amaierak ez du zertan hondamendi bat eragin. Hasiera bat izan daiteke sistema justuago eta demokratiko batera igarotzeko.
Euskal ekonomiaren oinarriak zerbitzuak eta industria dira. Zuek, aldiz, proposatzen duzue «trantsizio konplexu baina presazko bat hastea nagusiki landa eremukoa izango den gizarte baterantz». Trantsizioa baino gehiago ez al da iraultza bat?
Bai, baina saihetsezina, desiragarria eta egingarria da.
Eta borondate nahikorik ba al dago horretarako?
Egia da gizartea ez dagoela prestatuta, eta argi dugu ez dela egun batetik bestera gertatuko, mailakatua izango dela. Baina prozesua definitu eta martxan jarri behar da, eta horrek politika jakin batzuk eskatzen ditu.
Nola hasi beharko litzateke?
Industria gutxituz eta eraldatuz. Euskal Herrian, ezbaian jarri behar da autogintzaren moduko sektore handien aldeko apustua. Horrek ez du esan nahi Iruñeko Volkswagen edo Gasteizeko Mercedes itxi behar direnik. Baina sektorearekin loturiko hainbat enpresa itxiko dira. Horietako asko dagoeneko arazoekin dabiltza. Azkenean, nahi ala nahi ez, oso denbora gutxi barru, autogintzaren sektorea gaur egun denaren zati txiki bat baino ez da geratuko Euskal Herrian.
Ezinezkoa al da industria garbiago bat?
Gaur egungo tamainan, ez. Adibidez, industria hori elikatzeko lur eremu handiak behar dira, haize errotak edo eguzki panelak jartzeko. Gainera, materialen aprobetxamendu handia behar da, eta Euskal Herriak ez du gaitasun teknikorik eta energetikorik horretarako. Horrek guztiak ez du esan nahi Euskal Herrian ezin denik industriarik egon, baina ezinbestekoa da gutxitzea eta moldatzea. Ekoizpen kate globaletatik kanpo dagoen industria bat ere garatu daiteke, tokikoagoa eta dibertsifikatuagoa; adibidez, altzariena eta elikagaiena. Baina gauza bat argi dago: Euskal Herrian ezingo zaio eutsi orain arte ezagutu den industria ereduari. Barneratu behar da garai hori amaitu dela.
Elikaduraren sektorea indartu behar dela diozue, eta lanpostu asko sor daitezkeela. Baina, Nafarroan salbu, pisu eskasa du. Nola egin daiteke aldaketa hori?
Pisu eskasa du diruaren aldetik, baina izugarria estrategikoki. Gure bizitzaren oinarria da elikadura. Ekonomia gure beharretara egokitu behar dugu, eta ez alderantziz. Sektore agroekologikoa funtsezkoa da larrialdi ekologikoari aurre egiteko, karbono isuriak murrizteko. Gainera, lehen sektorean errazagoa da energia berriztagarriak erabiltzea eta trantsizioa egitea.
Zuek aipatzen duzuen desindustrializazioak ondorio larri batzuk eragin ditzake: adibidez, milaka lanpostu galtzea eta zerga bilketa murriztea, eta erakundeek baliabide gutxiago izatea, besteak beste, gizarte politikentzat.
Horregatik diogu datorrenari aurrea hartu behar zaiola. Industria ezinbestean gutxituko da. Horren aurrean, hiru hitz gako daude: lanaren banaketa, aberastasunarena —beste zerga politika bat—, eta burujabetza ekonomikoa, zeina gure beharrak asetzeko gai izango den inguruko baliabideak erabilita.
Ez al da oso epe luzerako planteamendu bat?
Ez. Aurrean ditugun erronkak gainean ditugu jada: bi urte daramatzagu energia-hornidura arazoez hitz egiten. Erregai fosilen erauzketan maximoetara iritsi gara, eta beste lehengai batzuekin arazo handiak daude eta sortuko dira. Shock egoeretan, bi aukera daude: geldirik geratu edo erreakzionatu. Pandemian ikusi genuen gauza batzuk egin daitezkeela: osasuna ekonomiaren aurretik jarri genuen, eta horrek agerian utzi zuen produkzioaren zati handi baten beharrik ez dugula. Ikusi zen beste era batera bizi gaitezkeela. Egia da aldaketa handia dela, baina uste dut gaur egungo krisi egoerak bizkortu dezakeela.
Erakundeak bultzatzen ari diren green deal politiken artean eta zuek proposatzen duzuen desazkundearen artean, ez dago erdibiderik?
Elkarrekin bizi gaitezke, baina oinarri batzuk ezarrita. Gainera, eztabaidak begirada estrategikoa aberastu dezake, demokratizatu. Irtenbidea ez da green deal ala desazkundea. Errealitatea askoz ere konplexuagoa da, eta iragarri ezina.
Zein dira gutxieneko horiek?
Energia berriztagarri batzuen mugak mahaigaineratu behar dira. Parke horien inguruetan bizi diren herritarrei eragiten dizkieten kalteak neurtu behar dira, baita azpiegitura horien eraginkortasuna ere, ez baitute nahikoa energia sortuko gaur egungo metabolismo ekonomikoari eusteko. Gainera, aztertu behar da zer neurritan diren jasangarriak azpiegitura horiek; alegia, zer energiarekin ekoizten diren eta zer materialekin. Hori guztia mahaiaren gainean jarri ondoren, ondorioa argia da: energia kontsumoa murriztu behar dugu, eta benetan berriztagarriak diren teknologiak erabili behar ditugu. Zenbat eta nola, horretaz hitz egin behar da.
Eztabaida batzuk gatazka iturri bihurtu dira, eolikoekin loturiko egitasmo batzuk gelditzeraino, adibidez. Ezer ez egitearen kostua ere neurtu beharko litzateke?
Trantsizio epe honetan, egon daitezke nolabaiteko inpaktu ekologikoa izan dezaketen egitasmo onargarri batzuk. Gainera, elementu positibo batzuk sar daitezke: azpiegitura horien kontrol demokratikoa indartzea edo lortzen diren etekinak modu justuagoan banatzea. Arazoa da gaur egun ez dela horrela egiten; enpresa handien berriztagarri hiperteknologikoak izugarri hedatzen ari dira, eta burbuila bat sortzen ari da. Horren aurrean, logikoa da kontrako jarrerak gogortzea.
Mozioak astelehenean bozkatuko dira, eta aitzinera egiteko aukera bakarra da eskuin muturreko eta ezkerreko oposizioak bat egitea eta haiei LR Errepublikanoak alderdiko diputatu batzuk batzea. Bi ekuazioak zailak dira, baina ez ezinezkoak; 49.3 artikulua erabiltzea «demokraziaren aurkako erasotzat» jo dute alderdi desberdinetako diputatuek, eta mozio baten inguruan batzeko aukerak handitu ditu.
Gehiengo osorik gabeko legealdi honetan, atzo arte, hamar aldiz erabili du gobernuak 49.3 artikulua, baina gobernuak aise gainditu ditu zentsura mozioak, ezkerrak ez baititu eskuin muturrarenak sostengatu, ezta alderantziz ere.
LRko disidenteak
LRk ere ez ditu babestu, eta oraingoan ere ez duela egingo iragarri du Eric Ciotti eskuineko alderdiko buruak. Baina LR-ren barruan boto diziplina hutsaren parekoa da, eta Aurelien Pradie diputatu gazteak jakinarazi du ez duela aukera hori baztertzen.
Pradie eta haren inguruko diputatu talde bat izan da, neurri batean, Macron eta gobernua 49.3 artikulua hobestera eraman dituena. Izan ere, hainbat gaitan amore eman ondoren, gobernuak lortu zuen LRko buruzagitza erreformaren inguruan ados jartzea. Baina, kaleko presioak —eta Macroni mesede politikoak ez egiteko gogoak— bultzatuta, eskuineko diputatu asko ez zeuden prest beren alderdiaren agindua betetzeko. «Gobernuak herria entzun izan balu, ez ginateke egoera honetan egongo», justifikatu zuen Pradiek.
Eskuineko diputatu horiek gabe gehiengorik ez zuen erreformak, eta arriskurik ez hartzea erabaki zuen Macronek. Erreforma ez onartzeak «finantza arrisku oso handiak» ekarriko ditu, haren esanetan. Ukatu egin zuen 49.3 artikulua demokraziaren aurkakoa dela: «Boto bat izango da testuari buruz: zentsura mozioa. Ezin da geure herriaren etorkizunarekin jokatu». TF1 telebistako albistegian, Elisabeth Borne lehen ministroak LRko diputatu batzuen jarrerari egotzi zion 49.3 artikulua erabili «behar» izanaren ardura, eta berretsi egin zuen gobernuaren argudioa erretreta atzeratzeko: «Ahalegin bat» eskatzen die herritarrei, baina «ezinbestekoa» da erretreta sistema finantzatu ahal izateko.
LIOT taldearen aukera
Oposizioko bi talde nagusiek, Nupes ezkerreko koalizioak eta RN Batasun Nazionala eskuin muturrekoak, iragarri dute zentsura mozioak aurkeztuko dituztela, baina, izatekotan, LIOT talde txikiarenak du aurrera egiteko aukera. Hogei diputaturen talde horretan biltzen dira zentroko diputatu independente batzuk, eta Korsikako eta Bretainiako abertzaleak. Horregatik, errazago gerta dakieke mutur politiko desberdinetako taldeei haren mozioarekin bat egitea. RNk jakinarazi du zentsura mozio guztien aldeko botoa emango duela.
Gobernuak 49.3 artikulua erabiltzeak beste ondorio bat ere izan dezake: kaleko mobilizazioak indartzea. Bornek, oihuen eta La Marseillase-ren kantuen artean 49.3 artikuluaren erabilera iragartzen ari zenean, Asanblearen pareko Concorde plazan ehunka lagun batu ziren protesta egitera. Han ziren iluntzean, eta istilu batzuk izan ziren. Euskal Herrian ere protesta egitera batu ziren herritarrak, Baionan eta Hendaian (Lapurdi).
Duela ia bi hilabete hasitako protestek jarraitu egingo dute. Sindikatuek bederatzigarren greba eta manifestazio egun batera deitu dute heldu den ostegunerako, baina ordura arte tokian tokiko protestak izango dira. Erreforma «demokrazia ukatzen duen» tresna batekin onartzea aurpegiratu diote gobernuari, eta haren bizkar jarri dute «krisi politikoa eta soziala».
Protestek eta zentsura mozioek erreforma atzera botatzen ez badute, beste bide bat aztertzen ari da ezkerra: erreferendum bat. 185 diputatu eta senatarik izenpetu behar dute eskaera, eta herritarren %10ek babestu behar dute aitzina egin ahal izateko.
Oro har, Europako burtsek positiboan amaitu zuten eguna: adibidez, Frantziako CAC indizeak %2,1ko hazkundea izan zuen, Espainiako Ibex-ek %1,6koa eta Alemaniako Dax-ek %1,7koa. Eurostoxx Europako enpresa handien indizeak %2,1eko igoera erregistratu zuen. Aurreko egunean batez beste %4 inguruko galerekin itxi zuten.
Dena den, banku guztiek ez zuten berdin erantzun. Eguna indartsu hasi zuten guztiek, baina EBZren iragarpenarekin batera zalantzak agertu zituzten, bereziki herenegun ahulen agertu zirenek. Adibidez, Frantziako Societe Generalek %0,2ko galerekin amaitu zuen eguna —asteazkenean %12,2 galdu zuen—, eta BNP Paribasek %1,4ko irabaziekin —%10,1 galdu zuen herenegun—. Espainian, okerren aritu ziren Sabadell —%0,5 galdu zuen atzo eta%10,5 asteazkenean— eta Caixabank —%1,3 galdu zuen atzo eta %6,7 aurreko egunean—. Bestalde, zenbaki positiboetara itzuli ziren BBVA —%3,4ko igoera, asteazkenean %9,6 galdu ostean—) eta Santander —%2,6 hazkundea, asteazkenean %6,9 galdu ondoren—.
Suitzara begira
Bereziki asteazken gauean Suitzako Banku Nazionalak iragarritako laguntzak baretu du egoera. Credit Suissek jakinarazi du gehienez 50.000 milioi franko suitzar eskatuko dituela —50.000 milioi euro inguru—, eta mailegatutako diru horrekin estaliko duela bere bezeroek erretiratutako diruaren eta zorraren zati handi bat. Credit Suissek ziurtatu du kapital betebehar guztiak betetzen dituela, eta arazoak izan arren aurrera egiteko nahiko baliabide dituela.
Hori bai, Credit Suisseren egoeraren itzalpean, aurreko prentsaurrekoetan ez bezala, Christine Lagarde EBZko presidenteak uko egin dio galdera honi erantzuteari: banku zentralaren hurrengo bilkuretan ea tasen igoerarik espero daitekeen. «Argi daukagu epe ertainera inflazioa %2ra jaitsarazi behar dugula; hori lortzeko hartuko dugun bidea datuen araberakoa izango da. Azken egunetan finantza merkatuetan zabaldutako ziurgabetasun maila handia ikusita, ikusi behar dugu datu horiek zer dioten».
Inflazioa, «goregi» luzaz
Izan ere, batetik, martxoaren lehenean egindako banku zentralaren aurreikuspenak ditu EBZk. Haien arabera, inflazioa handia izango da luzaz eurogunean; «goregi» egongo da denbora «luzeegian». Otsailean, %8,5era jaitsi zen euroguneko inflazio tasa, energia prezio apalei esker, baina elikagaien prezioak %15 ari dira gora.
Eta azpiko inflazioa aurreikusi baino gehiago igo zen, %5,6ra. Elikagai freskoak eta energia gaiak aintzat hartzen ez dituen azpiko inflazio hori da, hain zuzen, banku zentralaren buruko min handienetako bat oraintxe bertan. «Ez dugu aurrerapen handirik ikusten azpiko inflazioaren osagaien bilakaeran», esan du Lagardek.
Hortaz, martxo hasierako azterketari men egin dio EBZk erabakia hartzean. Bestetik, ordea, ikusteko dago —baita EBZrentzat ere— azkenean zer gertatzen den finantza merkatuetan. SVB Silicon Valley Bankekin aurrena eta Credit Suisserekin ondoren piztutako ekaitzaren inguruko kezka hor egon da, EBZko presidentearen hitzetan. Lagardek esan du ziurgabetasun handia dagoela, banku zentrala «oso adi» dagoela finantza merkatuetako gertakariei, «ager daitezkeen tentsioei».
EBZren tresnak
Aldi berean lasaitasun mezua ere eman nahi zuen, eta presidenteak azaldu du EBZk hainbat tresna eta baliabide dituela, lehen ere erakutsi dutenak baliagarriak direla. Tresna horien artean daude, besteak beste, pandemiak aktibatutako zor erosketa programa, eta zatikatzea (herrialdeko arrisku sarien arteko desoreka) ez gertatzeko programa, zeina irailean onartu zuen EBZk eta oraindik ez duen aktibatu.
Lagardek ez du kontrakotasunik ikusten prezioen egonkortasuna eta finantza merkatuen egonkortasuna bilatzeko helburuen artean. «Ez dago zertan aukera egin inflazioa borrokatzearen eta finantza egonkortasuna lortzearen artean; biak osagarriak dira».
Euroguneko bankuak
Edonola ere, Lagardek ez du likidezia krisirik ikusten «gaur egun». Eta uste du euroguneko bankuak askoz ere sendoago daudela 2008. urtean baino.
Luis de Guindos EBZko presidenteordeak ere ildo hori jorratu du, eta azaldu tasen igoerak bankuen marjinak handitzea ere badakarrela. Gero, azaldu du SVB bankuaren kasua oso berezia dela, eta Credit Suisseri buruz, Suitzako bankuarekiko euroguneko bankuen esposizioa «mugatua» dela, eta esposizio hori ez dagoela kontzentratua banku batzuetan.
De Guindosek esplikatu du bestela ere banka sektorea 2008an baino askoz ere erresilienteagoa dela, kapital handiagoa dutelako orain 10-15 urte baino, eta likidezia egoerak sendoagoak direlako.
Dena den, Bloomberg webgunearen arabera, De Guindosek EBZko gobernu kideei azaldu die badaudela eurogunean banku batzuk estuasunean egon daitezkeela interes tasen igoerekin eta dauzkaten negozio ereduekin.
