Olentzero iritsi aurreko egun esanguratsuetan, abenduaren 22an eta 23an, grebara deituta daude Amazonen Trapagarango (Bizkaia) langileak. Enpresa behartu nahi dute lan baldintzak hobetzeko negoziaziora, eta xede horrekin eskatu dute zentrorako hitzarmen propioa ere.

Gaur egun, Bizkaiko garraio hitzarmena aplikatzen da Trapagaranen; LAB sindikatuaren arabera, «lan ezaugarrietara inola ere egokitzen ez den ituna». Haien lanaren errealitatera egokituko den hitzarmen bat nahi dute, soldatetan, txandetan, lanaldietan eta lan mailetan.

Era berean, azpikontratetan zentrorako banaketa lanak egiten dituzten langileen subrogazioa ere eskatu dute. Banaketako langile horiei Espainiako mezularitza hitzarmena aplikatzen zaie, eta horrek «ez ditu jasotzen Euskadiko errealitate sozialarekin bat datozen baldintzak». ELA sindikatuak ere bat egin du Amazonen deitutako greba eta mobilizazioekin.

Azaroaren 28an egin zuten greba egun bat Trapagarango biltegian, cyber monday egunez. LABen kalkuluen arabera, 20.000 bat fardel geratu ziren banatu gabe.

Europako Batzordeak ebatzi du Metak Europako lehia araudiaren aurka egin duela, Facebook Marketplaceren «nagusitasunaz» baliatu delako. Hori dela eta, Margrethe Vestager buru den lehia departamentuak Metaren aurkako akusazioa aurkeztu zuen astelehenean. Batzordearen ustez, Metak «baldintza komertzial desleialak» ezartzen dizkie lehiakideei: «Metak bere online iragarki zerbitzua eta bere sare soziala lotzen ditu. Horrek esan nahi du Facebooken erabiltzaileek sarbide automatikoa dutela zerbitzu horretara, nahi izan edo ez. Batzordearentzat, lehiakideak baztertuta sentitu daitezke», adierazi zuten ohar bidez.

Duela urte eta erdi inguru hasi zuen Bruselak ikerketa, eta orain Metak Batzordearen akusazioen aurka egiteko arrazoiak aurkezteko aukera du. Meta monopolio bat dela iradoki du Bruselak: «Batzordeak aurretiaz ebatzi du Meta sare sozial pertsonalen merkatuan nagusi dela, baita sare sozialetako online publizitatearen merkatu nazionaletan ere». Bruselaren akusazioak baieztatzen badira, Europako Batasunaren Ituneko 102. artikulua urratuko luke Metak, merkatu batean nagusitasuna duen enpresa baten gehiegikeriak debekatzen baititu artikuluak.

Ekoizleak «jokoz kanpo» daude janari katearen «joko arauetan», Enba nekazarien sindikatuak ohartarazi duenez. Haren barruan jarduten duten hainbat ekoizlek agerraldia egin zuten atzo goizean Donostian, beren produktuei ezartzen zaizkien «gehiegizko marjinak» salatzeko eta horiek apaldu ditzatela eskatzeko. «Marjina izugarriok gehiegi garestitzen dituzte gure elikagaiak, eta, horrenbestez, kontsumitzailearen babesa galdu eta salmentak jaisten dira», salatu zuen Enbak. Produktu batzuetan salmentak %10-12 jaitsi direla zehaztu zuten.

Bertako produktuen salneurrietan marjinak zenbatekoak diren ere zehaztu zuten Xabier Iraola Enbako koordinatzaileak eta Iñaki Goenaga Gipuzkoako Enbako presidenteak, beren datuetan oinarrituta: %33 behi okelan, %45-55 behi esnean, %68 sagardoan, %70-80 oilaskoan, %118 letxugan… Goenaga esne ekoizlea da, eta oroitarazi zuen ekoizleei eurei ere prezioak igo zaizkiela. Azaldu zuen urtebetean %30 inguru igo zaiola ekoizpen kostua, eta, gaur-gaurkoz, gastu horrek gainditu egiten dituela irabaziak.

Azaldu zutenez, marjina horiek marka propioa duten produktuei eragiten diete, eta nabarmen apalagoak dira marka zurikoetan. Produktu bera modu batera edo bestera merkaturatuz gero, merkeago saltzen da marka zurikoa, beraz. Hala, salatu zuten saltokiek «bertakotasunaren» propaganda egiten duten arren helburutzat «errentagarritasuna» dutela, eta ez dutela bertako markako produktuen alde egiten. «Gure elikagaiak amu gisa erabiltzen dituzte», adierazi zuten: «Gure produktuak badaude baldetan, baina geldirik».

Horregatik, «marjinak neurrira ekartzeko» eskatu zieten banaketa kateei eta saltokiei, baserritarrek beren ekoizpen gastuak estal ditzaten.

Halaber, hemengo elikagaien salmenta «areagotzeko» ere eskatu zieten, salneurrian eraginda: «Dei egiten diogu banaketa sektoreari bere marka zuriaren eta enpresako markaren arteko marjina ezberdinak alboratu eta rappel-ak ezaba ditzan». Iraolak azaldu zuenez, komisio mota batzuk dira rappel-ak, eta, arrazoi desberdinengatik kobratu badaitezke ere, nagusiki ekoizleak saltzen duen bolumenaren araberakoak dira. Orain, baina, beste hainbat arrazoirengatik kobratzen hasi zaizkie komisio horiek, eta ez zaie «onargarria» iruditzen.

Handien menpekoago

Azken batean, Iraolak adierazi zuen ekoizleak gero eta gehiago daudela saltoki handien menpe, denda txikiak urritzen edo saltoki handietan integratzen ari direlako eta banaketa katetik igaro behar delako edozein dendatan produktua merkaturatzeko. Ohartarazi zuenez, saltoki handiak horren jakitun dira, eta negoziazio gaitasuna gutxitu zaie: «Haien erosahalmena eta merkatu kuota handiagoak dira, eta, beraz, geroz eta handiagoa da guk haiekiko dugun menpekotasuna ere».

Eusko Jaurlaritzari ere mintzatu zitzaion Enba. Elikaduraren Kateko Behatokiaren martxa «bizkortzeko», ekoizpen kostuen txostenak argitaratzeko eta banaketa eta saltokiak kontrolatzeko eskatu zion, «elikagai katearen legea betetzen dela bermatzeko».

Hain justu, ekoizpen kostuak kalkulatzea eta elikagai katearen oreka eta lehia bermatzea da behatoki horren helburua. Jaurlaritzak martxoan eman zuen haren berri, lehengaien prezioak igotzen ari zirelarik. Behatokiaren txostenak «oinarrizkoak» lirateke, Iraolaren esanetan, baserritarren produktuak erosten dituztenei kontu hartzeko balioko bailukete.

Euriborra % 3ra iritsi da eguneroko tasan, 2008ko abendutik izan duen mailarik altuenera. Gaurko datuarekin, hileko batez bestekoa % 2,8koa da; beraz, urte amaierarako % 3aren azpitik geratuko litzateke.

Galán traslada a Urkullu el compromiso de Iberdrola con Euskadi.Gracias al plan estratégico de la compañía, la contribución económica de Iberdrola a Euskadi alcanzará los 10 000 millones de euros entre 2022 y 2025, principalmente en inversiones, compras, salarios e ingresos fiscales.

Elikagai kateko desorekak salatu eta marjinak murrizteko eskatu die ENBAk banatzaile eta saltokiei. Bertako elikagaiei aplikatze zaien marjina apaltzea nahi du sindikatuak, baserritarrek jasotzen duten ordaina hobetzeko eta bertako elikagaien salmenta errazteko.

Tomas Arrieta: “Irudimena izan behar da hitzarmenetan, inflazioa zenbait ekitalditan banatuz, adibidez”. Tomas Arrieta Lan Harremanen Kontseiluko presidenteak Radio Euskadin adierazi duenez, “inflazio zoroa da berrizte kolektiborako oztoporik handiena”.

Aldudeko Gasnategiaren geroa bihar erabakiko da. Baionako Merkataritza Auzitegiaren esku dago Aldude herriko gasnategia (Nafarroa Beherea) eta haren jabe Euskal Herriko Esne Kooperatiba, azaroaz geroztik iraunbide judizialean baitira, azken urteetan pilatutako zor handiak ordaintzerik ez zutelako. Baliteke Onetik enpresaren esku geratzea, harena baita Aldudeko Gasnategia erosteko zutik dagoen eskaintza bakarra.

Berez, kooperatiba eta gasnategia berriz hartuak izateko bi eskaintza jaso zituen auzitegiak. Batetik, Makeako (Lapurdi) Onetik gasnategiaren proposamena zegoen; haren kapitaleko partzuer nagusia Andros Frantziako elikagai multinazionala da; besteak beste, Bonne Maman markaren jabea. Bestetik, Heletako (Nafarroa Beherea) Agour enpresak eta Bardozeko (Lapurdi) Bastidarrak egindakoa, Peio Etxeleku eta Hubert Candele buru dituztela.

Bada, iragan astelehenean, hilaren 12an, Baionako Merkataritza Auzitegiaren aitzinean pasatu zen kooperatiba, haren geroaz trenkatzeko eta bi hautagaitzen artean hautatzeko. Azken momentuan, ordea, Agour eta Bastidarra sozietateek beren hautagaitza kendu zuten, beren eskaintzak langileen babesik ez zuela ikusita.

Kooperatibako langileen ordezkari Antton Etxeberrik azaldu duenez, langileek eta ekoizleek «aho batez» egin zuten Onetik enpresaren proposamenaren alde. Orotara, 25 langile eta 34 ekoizle biltzen dituzte esnetegiak eta gasnategiak, eta denek nahiago izan dute Onetik-en proiektua. Argudiatu dute «eskaintza lasaigarriagoa» egin zaiela, eta «ekonomikoki interesgarriagoa» zela haientzat. Horiek horrela, Etxelekuk eta Candelek beren hautagaitza kentzea deliberatu zuten: baldintzatzat zeukaten ekoizleen %90en sostengua biltzea.

Orain, beraz, Baionako Merkataritza Auzitegiak trenkatu beharko du Onetik enpresaren proiektua nahiko iraunkorra ikusten duen. Hala ez balitz, enpresa legezko likidazioan ezarriko luke auzitegiak.

Ibilbide korapilatsua

1970an sortu zen Euskal Herriko Esne Kooperatiba, Alduden, enpresan kidetutako laborarien ardien eta behien esnea bildu eta saltzeko asmoarekin. Gero, idortegi bat sortu zuten esnetegian bertan, eta Donibane Garazin hasi ziren gasna saltzen. 2014an, kooperatiba Aldudeko Gasnategia eraikitzen hasi zen, esnetegian bertan gasnatzeko eta ekoizpenak saltzeko: proiektua diruztatzeko, 400.000 euroko herri parte hartzea eta instituzioetatik bildutako 900.000 euro izan zituzten.

Alta, gorabeheratsua izan da kooperatibaren ibilbidea, hastapenetik. Lehen gasnak eta beste produktuak hondatu zitzaizkion, Axioma Refrigeration enpresak —Engieren adar bat da— jarritako hozkailuek eta gasna idortzeko aireztatze sistemak arazoak zituztelako. Horiek horrela, produktuak ezin salduz egon zen kooperatiba, eta, ondorioz, laborariak ezin pagatuz.

Emeki, kidetutako laborarien zerrenda apalduz joan zen, sekulako zorrak utzi baitzizkien kooperatibak. Errate baterako, 1999an, 130 laborarirekin elkarlanean egiten zuen lan kooperatibak; egun, 34 baizik ez dira gelditzen.

Kooperatibak auzitara eraman zuen Axima 2020an, kalte materialak ez ezik immaterialak ere eragin zizkiolako —irudi txarra eman zien haren produktuei—. Auzibidea irabazirik ere, milioi bat euroko kalte ordaina ez da nahikoa izan zorra kitatzeko. Auzia egitean, 5,7 milioi euroko zorra zuen laborariekin.

Hamar urteko epean etxebizitza gehienak elektrifikatzea: Europako Batasunak erronka hori jarri dio bere buruari. Ukrainako gerrak areagotu egin du krisi energetikoa, eta trantsizioan funtsezkoa izan behar zuen energiaren pisua, gasarena, abiada bizian lurrintzen ari da gobernuen estrategietan. Gaur egun energia horrek duen prezioa eta etorkizunean izan dezakeena kontuan hartuz, etxebizitzetako berokuntza sistemetako erregeak izan diren gas galdaren etorkizuna gero eta beltzagoa da. Sistema horiek beste teknologia eraginkor eta garbiago batzuekin aldatzeko asmoak aspaldikoak dira, baina prozesu hori bizkortu egin da azken urtean. Eta, alternatibak bilatzen hasita, bat nagusitzen ari da agintari eta aditu gehienen artean: bero ponpa aerotermikoak.

Baina zer dira bero ponpak? Oso labur azalduta, honako hau: argindar kilowatt batetik bi eta lau kilowatt termiko artean sortzeko gai den berokuntza sistema bat, erregairik erabiltzen ez duena —fakturak izugarri murrizten ditu, beraz—, ezta karbono isuririk eragin ere.

Aitor Erkoreka EHUko Ingeniaritza Termikoko irakasleak «oso argi» dauka hori dela etxebizitzak berotzeko «etorkizun handiena» duten sistemetako bat. Teknologia hori duela 30 urte asmatu zen, eta oso garatuta dago. «Ziurrenik, hamar-hamabost urte barru debekatuko dituzte erregai fosilak erabiltzen dituzten sistemak. Hain denbora gutxian ezingo da lortu egungo gas behar guztia ordezkatzeko adina hidrogeno berde edo biodiesel; gainera, ez dira hain eraginkorrak berokuntza sistemetarako, eta nagusiki beste erabilera batzuetarako produzituko dira, motorretarako-eta».

Gas galdaren amaiera?

Gaur egun, Europako Batasuneko hamar etxebizitzatik zortzitan erabiltzen da erregai fosilen bat berokuntzarako: galdara komunitarioetan, gasolioa eta gasa dira ohikoenak, eta etxebizitzetan, gasa —hirutik bitan—. Euskal Herrian antzekoak dira proportzioak. Bruselak estatu kideei proposatu die 2029. urtetik aurrera debekatzea erregai fosiletan oinarritutako berogailuak saltzea, eta horientzako laguntza publikoak 2025ean etetea.

Herrialde batzuetan jada hasiak dira urratsak egiten: Herbehereetan, 2026. urtean debekatuko dute gas galdara gehiago saltzea, eta, horien ordez, bero ponpak jarri beharko dira etxeetan; Alemanian, 2024. urtean debekatuta egongo dira erregai fosilak erabiltzen dituzten sistemak. Espainiako eta Frantziako agintariek ez dute halakorik iragarri, baina 2030. urtearen muga gero eta gertuago ikusten dute, eta hasiak dira aldaketak egiteko laguntzak banatzen.

Izan ere, data letra lodiz azaltzen da Europako Batzordeak maiatzean aurkeztu zuen RepowerEU trantsizio energetikoaren plan estrategikoan. 2030erako karbono emisioa %55 murrizteko helburua jarri du, eta, horri begira, besteak beste datozen bost urteetan bero ponpen instalazioak gaur egun halako bi izatea nahi du. Trantsizioa ahalik eta azkarren bultzatzeko eskatu die gobernuei, Next Generation programako laguntzen bidez.

Txinan eta AEBetan Europan baino bizkorrago dabiltza. Bloomberg-en arabera, AEBetako etxebizitzen %11,5ek dute aerotermia sistema bat jarrita; Europan, %6ra ez dira iristen, eta alde handia dago, gainera, herrialde batzuetatik besteetara. EHPA Europan bero ponpen industria ordezkatzen duen elkartearen arabera, proportzio handiena duten lau herrialdeak Norvegia (%60), Suedia ( %43), Finlandia (%41) eta Estonia (%34) dira; beste herrialde batzuetan hutsaren hurrengoa dira halako instalazioak. Frantzian, berriz, berokuntza sistemen %11 dira, eta Espainian, %5.

Azaro amaieran, IEA Nazioarteko Energia Agentziak bero ponpei buruzko txosten bat kaleratu zuen, eta teknologia horren aldeko apustua indartzeko eskatu zuen. Nabarmendu zuen Europako Batasunean aerotermia sistemen salmentek «arrakasta itzela» izan dutela, %35 handitu direla azken urtean, eta bereziki Errusiako gasarekiko menpekotasun handia duten herrialdeetan ugaritu direla: Polonian, Herbehereetan, Italian eta Austrian.

Euskal Herriko datu zehatzik ez dago, baina teilatu, balkoi eta fatxadetan gero eta gehiago ikusten dira halako instalazioak. «Oso ondo ari gara lanean, bereziki azken bi urteetan. Bero ponpak indar handia hartzen ari dira; pilo bat jartzen ari gara. Aldiz, biomasa erabiltzen duten berotze sistemak gutxitzen ari dira», azaldu du Haritz Etxaniz Alet taldeko kudeatzaileak.

Alet teknologia berriztagarrien instalazioetan espezializatuta dagoen enpresa bat da. Aste honetan instalatu dute azkeneko bero ponpa, Beizamako (Gipuzkoa) udaletxean. Azken urtean, eskola, lantoki eta familia bakarreko etxebizitza «askotan» jarri dituzte. «Gaur egun, bero ponpa da gasa eta diesela erabiltzen dituzten berokuntza sistemen ordezko nagusia, alde handiz, gainera», azaldu du Etxanizek, eta jendearen artean «gero eta ezagunagoa» dela nabarmendu du. «Deitzen duenak badaki zer nahi duen». Aldiz, oso gutxi ikusten dira herri eta hirietako etxebizitza blokeetan, azken urteetako eraikuntza berrietan ugaritu egin diren arren, «legedian egin diren aldaketek erraztuta», Erkorekak azaldu duenez.

Tamaina, espazioa, prezioa

Bero ponpa bat jartzeko, espazioa behar izaten da, eta etxeak horretarako egokitu behar dira; kanpoan, airearekiko bero trukagailua jartzeko —fatxada, balkoi edo teilatuan—, eta, barruan, etxeko ur beroa metatzeko tankea eta gure berokuntza sistemarekiko bero trukagailua instalatzeko —balkoietan ere jar daitezke—. EHUko irakasleak zehaztu duenez, bero ponpa komunitarioak ere jar daitezke berokuntza sistema bakarrik elikatuko dutenean. Bero ponpa komunitarioek bai berokuntza sistema eta bai etxeko ur beroa elikatu behar dutenean, posible da leku arazoak izatea, ur bero asko biltegiratu behar denez gero.

Familia bakarreko etxeetan, ohikoena da kanpoan jartzea airearekiko bero trukagailua eta barruan, berriz, berokuntza sistemarekiko bero trukagailua eta etxeko ur beroaren biltegiratze depositua, leku berean, kutxa baten barruan; horren tamainak ez du zertan izozkailua baino handiago izan, Erkorekak azaldu duenez. Gakoa: etxebizitza bakoitzaren behar energetikoak ezagutzea. Haren ustez, «oso ondo isolatuta» dagoen 70 metro koadroko etxebizitza batean nahikoa litzateke 3-4 kilowatteko potentzia termikoa duen bero ponpa bat; horrek 1 kilowatt inguruko potentzia elektrikoa beharko luke. «Nire gomendioa hau da. Lehenik eta behin, etxebizitza oso ondo isolatu: leihoak, paretak… Kalorimetro bat erosi, eta egungo gas galdarekin azterketa egin, gutxienez urtebetez. Eta, ondoren, gure berokuntza sistemaren beharrizan errealak betetzeko gai den bero ponpa ajustatu».

Halako ekipo batek 6.000 euroko prezioa du gaur egun —horri instalazio gastuak eta berokuntza sisteman egin nahi diren beste aldaketa batzuk gehitu behar zaizkio; adibidez, zoru bero-emailea—. Bero ponparen prezioa asko merkatu daiteke Eusko Jaurlaritza eta Nafarroako Gobernua banatzen ari diren Europako funtseko laguntzei esker: instalatutako kilowatt bakoitzeko 600 euro ematen dituzte —3.600 euro gehienez—, eta laguntza horiek %5 handiagoak dira 5.000 biztanle baino gutxiagoko udalerrietan. «Teknologia garestia da, baina ikaragarri aurrezten da fakturetan. Auto bat edo telebista bat erosten dugunean inork ez du amortizazio epeez hitz egiten», azpimarratu du Etxanizek.

Alet taldeko teknikaria bat dator funtsezkoa dela etxebizitzak egoki isolatzea, eta Erkorekak gogoratu du etxeak zaharberritzeko laguntza lerro ugari daudela. Etxanizek uste du «urte batzuk» beharko direla bero ponpak orokortzeko, baina argi du etxeak «datorrenari» egokituz joango direla, duela 30 urte gas instalazioak zabaltzean gertatu zen moduan.