Fakturek eta ordainketa agiriek agertzen dutena berrestera etorri da KPIa: otsailean kontsumo gaiak nabarmen garestiagoak izan direla. Iazkoekin alderatuta, prezioak %7,5 igo dira Hego Euskal Herrian. Eta energia eta elikagai freskoak kontuan hartzen ez dituen azpiko inflazioak erakusten du igoera ez dela berehalakoan apalduko. Azpiko inflazioa %3,1era igo da; 2008ko irailaz geroztik ikusi gabeko mailara. Hor ikusten da energia garestiek jada ukitu dituztela beste prezioak eta, ziurrenez ere, horren aldakorrak ez diren faktore batzuk ari direla prezioak igoarazten.

Otsaileko KPIan etxebizitzaren arloan izan da igoerarik handiena, batez ere argindarrarengatik eta gasarengatik. Hamabi hilabetean %51,7 handitu dira etxeko berokuntzaren, argiteriaren eta uraren prezioak. Erregai garestiak ere igoera nabarmena ekarri du garraio prezioetan, %12tik gorakoa, iazko otsailarekin alderatuta. Eta elikagaiek ere pisu handia izan dute otsaileko inflazio handian. Hamabi hilabetean, elikagaiak eta alkoholik gabeko edariak %5,3 garestitu dira Hego Euskal Herrian.

Datu xeheagoei begira, ikusgarriak dira olio eta koipeek hamabi hilabetetan izandako prezio igoera (%23,8) eta garraio pertsonalarena ere (%12,6), besteak beste. Elikagaietan, igoera nabarmenak izan dira: zerealetan eta haien deribatuetan aldea %9,9koa da; esnea %7,5 garestiagoa dago iazko otsailean baino; eta lekale eta barazkietan, igoera %7koa izan da. Behikiek (%6,3 ), arrautzek (%6), fruitu freskoek (%5,2) eta hegaztikiek ere (%4,9) gora egin dute.

Gerra «aitzakia» gisa

Prezioen igoerak sektore guztiei eragingo die, baina kontsumitzaileei bereziki. Hori dela-eta, ELAk nabarmendu du 2021eko KPIaren arabera eguneratu beharko liratekeela soldatak; horrekin batera, produktu energetikoen prezioak mugatzeko eskatu du. Salatu du agintari politikoak Ukrainako gerra erabiltzen ari direla inflazioa justifikatzeko «aitzakia» gisa. Sindikatua ez dago erregaien eta argindarraren zergak murriztearen alde; bidea enpresen mozkinei zergak igotzea dela berretsi du.

«Nork esan behar zigun horrela egon behar genuela aurten!». Gipuzkoako enpresa ezagun bateko arduradun baten esaldi soil horrek labur dezake euskal industrian dagoen kezkaren neurria. Ez du adierazpen publikorik egin nahi izan, baina izua nabari zaio. Ukrainako gerrak globalizazioaren morrontzak agerian utzi ditu inoiz baino gehiago, eta jardueraren geldialdiak iristen hasi dira, enplegua erregulatzeko espedienteekin batera. Sestaoko (Bizkaia) Arcelor Mittal eta Olaztiko (Nafarroa) Cementos Porland dira neurri bereziak hartu dituztenetako batzuk. Joera baten hasiera izango delako susmoa hedatzen hasi da, ordea, eta kezka baino gehiago, izua dago euskal industrian, hain da neurrigabea energia kostuen garestitzea.

«Kostuen igoera horrek eragina izango du enpresen emaitza ekonomikoetan», esan dio BERRIAri Arrasateko Fagorreko komunikazio arduradun Edorta Mendietak. «Kostuen gorakada gure prezioetan jasotzea oso zaila da, eta, azkenean, askori gertatuko zaigu irabazi tartea gehiegi estutuko zaigula». Arrasateko makina-erremintako konpainia hori ez da argindar kontsumitzaile handia, altzairutegiak eta porlanaren sektorekoak bezala, baina gerraren lokatzak zikinduko du. «Burdin asko behar dugu gure makinak egiteko, eta lehengaiak izugarri igo dira; adibidez, kobrea. Itsasoko garraioa modu ikusgarrian garestitu da. Gure salmentak mundu zabalean mugitu behar ditugu, eta kontainerraren prezioa ez da sekula egon orain bezain garesti».

Zer egin mehatxu erraldoi horren aurrean? Arrasateko Fagor kooperatiba bat da, eta horrek krisiei erantzuteko abantailak dakartzala gogorarazi du Mendietak. «Baditugu babes mekanismo batzuk, eta aktibatu beharko ditugu, zalantzarik gabe». Langile gehienak bazkide dira Arrasateko enpresa horretan, eta horrek aldea egin dezake gerrikoa estutzeko erabakiak hartu behar badira: «Enpresaren jabeak gara, eta sakrifizio batzuk egitea egokituko zaigu. Soldatan nabaritu dezakegu, esaterako. Ez da erraza, baina okerragoa da enpresa arazo handietan sartzea». Mendietak erantsi du «denen artean» erantzun beharko diotela inor gutxik espero zuen egoera bortitzari. «Lehen ere egin ditugu ahalegin bereziak, eta orain ere egingo dugu behar den guztia».

Errubloetan ez

Mondragon taldeko enpresak, gainontzekoak bezala, adi-adi erreparatzen ari zaizkio lehertu den egoerari, lokatza noraino helduko den aurreikusi nahian, baina ez da erraza: «Ziurgabetasun handiko egoera da, eta, gainera, oso dinamikoa, egun batetik bestera aldatzen ari baitira gauzak», esan dio korporazioak BERRIAri. «Argi dago egoera honek eragin negatiboa edukiko duela gure ekonomian eta gure enpresetan, eta ez sektore jakin batean, baizik eta jarduera gehienetan». Salmentak handitzeko, globalizazioa abantaila handia izan da euskal industriarentzat, baina bumeran baten gisa gertatzen ari da orain. «Egungo mundua oso txikia da, eta oso lotua dago; ondorioz, gertatzen ari dena eragin globala edukitzen ari da», esplikatu du Arrasateko taldeak.

2020. urtean, pandemiaren gordineneko urtean, 10.865 milioi euroren salmentak egin zituzten taldeko enpresek, eta 80.000 enplegu inguru eman zituen. Bada, Mondragonek argi iragarri du neurri bereziak hartzeko prest dagoela, bazkide guztien artean eusteko enpresei. «Gure mekanismoak aktibatu beharko ditugu, berriro».

Errusian fabrikak dituztenek, berriz, arazo erraldoi bat dute. Zer egin enbargoaren aurrean? «Fagor Arrasatek ez du fabrikarik Errusian, baina ordezkaritza komertziala bai. Salmenten %3 baizik ez ditugu egiten han, eta horren kaltea ez da hain handia ere. Baina baditugu bezeroak han, eta, gure makinak dituztenez, zerbitzua eman behar diegu; orain ez dago argi, ordea, nola egin dezakegun hori». Ordainketak egiteko arazo handiak daude, izan ere, eta «momentuz» kontratu berririk ez egiteko erabakia hartu dute. «Errusiak baimendu egin du errublotan pagatzea dolarretan egindako kontratuak, eta bistan da: hori ezin dugu onartu».

Energia, lehengaiak eta garraioa, hirukote hori enpresa askoren amesgaizto bihurtu da, baina gehien sufritzen ari direnak energia kontsumitzaile handiak dira: adibidez, galdategiak. Ukrainako gerrak «ezin eutsizko» egoera batera eraman ditu, Marcial Alzaga AFM Euskadiko eta Nafarroako Galdatzaileen Elkarteko presidenteak dioenez. «Epe motzean denok gelditu beharko dugu. Hilabeteak daramatzagu eusten, baina honaino iritsi gara: egoera dramatikoa da», ohartarazi du. Laurogei enpresa ordezkatzen ditu, eta horietan 20.000 langilek egiten dute lan.

Argindarraren eta gasaren prezioak iazkoak halako zortzi dira orain, eta, energia konpainiekin epe luzerako kontratuak adosten saiatu diren arren, enpresei «ezinezkoa» izan zaie «kiebrara kondenatuko» ez dituzten prezioak lortzea, Alzagak dioenez. Izan ere, energien garestitzeari lehengaien prezioen igoera batu zaie; bereziki, burdin lingotearena, gehienbat Ukrainatik inportatzen dena. «Stocka duena horrekin ari da lanean; amaitzean, gelditu egin beharko dute».

Elikagaien sektorea

Elikagaien sektorea ere hasi da nabaritzen ondorioak. Ukraina da ekilore olioaren munduko produktore nagusia, eta gerrak eten egin ditu inportazioak. San Adriango (Nafarroa) General Mills multinazionaleko lantegiak, zeinak janari mexikar eta dietetikoak ekoizten baititu (Old El Paso eta Nature Valley), enplegua aldi baterako erregulatzeko espediente bat aurkeztu du bere 800 beharginentzat. Enpresak azaldu du 80 tona ekilore olio erabiltzen dituela fabrikak astero, guztia ukrainar jatorrikoa; olio hori gabe ezin omen ditu bere produktuak egin.

Gozogintza industrialak ere piztu du alarma. Lazkaon (Gipuzkoa) egoitza duen Arruabarrenako lantegian «tonaka» ekilore olio kontsumitzen dute; zuzendaritzako kide batek azaldu dutenez, beste mota batzuetakoak erabiliko dituzte: palmondo olioa, bereziki. «Gozogintza industrialean asko erabiltzen da palmondoarena. Guk, erdia eta erdia, gutxi gorabehera». Beste aukera batzuk ere badaude: arbi olioa edo koltzakoa, eta koko olioa. Dena den, Arruabarrenak argi du palmondoarena nagusituko dela, eta gezurtatu egin du olio horren ospe txarra. «Hemendik aurrera produktu askotan ikusiko dugu, eta ez bakarrik gozogintza industrialean».

Arrain kontserbak

Arrain kontserbetan ere adi begiratzen diote Ukrainako gerrari. Haien produkzioaren %60 inguru ekilore olioarekin egiten dute, eta, besteak beste Moldavian, Frantzian eta Argentinan ere produzitzen den arren, %70 Ukrainatik ekartzen dute. Horiek hala, sektoreak ekoizpenen murrizketak jarraitzea espero dute -iaz%8koa izan zen-, eta enpresa batzuetan hasi dira kontingentzia planak prestatzen. Gobernuei, halaber, eskatu diete premiazko neurriak hartzeko, hala nola muga zergak eteteko.

«Guk %8 inguru igo ditugu gure produktuen prezioak, baina %40ko igoera izan da produkzio kostuetan», azaldu du Bermeoko (Bizkaia) Serrats kontserbetako arduradun Esperanza Serratsek. Haiei ekilore olioaren prezioaren igoerak ez die zuzenean horrenbeste eragiten, erabiltzen duten olioaren %80 oliba olioa delako. Dena den, beste lehengai eta material batzuetan ari dira igartzen gerraren ondorioak: aluminiozko laten prezioan, garraioan… Eta nola ez, arrainarenean. «Kostera honetan asko igoko dira prezioak, erregaien garestitzegatik».

Sektore horiei ez ezik, ekilore olio faltak beste enpresa askori ere eragiten die: janari izoztua egiten dutenei, esaterako. Zestoako (Gipuzkoa) Ameztoiko arduradun Alberto Angurelek adierazi duenez, hornitzaileek aurreko astean jakinarazi zieten martxoaren amaieran ezin izango zietela ekilore olio gehiago saldu, eta ez zuela merezi beste hornitzaile batzuk bilatzea, ez delako egongo. Hilero 3.000 litro inguru erabiltzen dituzte. Ekilore olioa oliba olioarekin ordezkatzea aurreikusi dute, baina horrek produkzio kostuetan eragin handia izango luke, olibarenak bikoitza balio duelako. Angurelek azaldu duenez, ekilore olioa produktu «gutxi» batzuetan erabiltzen dute, baina gehien saltzen direnetako batzuetan; kroketetan, esaterako. Ekilore olioaz gain, Angurelek ez du uste beste osagairik faltako zaienik. «Dena den, egoera dagoen moduan, nork daki. Prezioen igoera lehengai guztietan nabarituko dugu».

Anoetako Topo geltokiak bigarren atari bat izango du. Birmoldaketa udazkenean hasiko da eta 2025ean amaituko da. Jaurlaritzak hamar milioi euro inbertituko ditu eta erreiak murriztuko dituzte Aita Donostia plazan.

Egungo krisi sozioekonomikoari “bidezko irteera” emateko neurriak eskatu ditu ELAK; horretarako produktu energetikoen prezioak mugatzea, energiaren kontrol publikoa eta ekoizpen eredua eraldatzeko neurriak proposatu ditu, besteak beste.

2022ko otsaileko KPIa Euskadin, Nafarroan eta Espainian: inflazioa igo egin da. Prezioak % 7,4 igo dira otsailean Euskadin. Batez ere etxebizitza garestitu zen, elektrizitatearen eta gasolinaren prezioen gorakadak baldintzatuta. Espainian, inflazioa % 7,6koa da, 1986tik ikusi gabeko mailak.

Ezer ez da berdin Errusiaren eta Europako Batasunaren artean. Ukrainako gerrak gutxienekoetara eraman du EBk Errusiarekiko zuen hala moduzko konfiantza, eta aldi berean gordin biluztu du kontinenteak Errusiako gas naturalarekiko duen menpekotasuna. Behar duen gas guztiaren heren bat Errusiari erosten dio Europak; 155.000 milioi metro kubo gas natural urtean, dirutza baten truke.

Orain, EBk erabaki du menpekotasun hori murriztu beharra dagoela lehenbailehen. Epe luzerako helburuak baditu, baina, aurten bertan, negua iristerako, energia horren bi heren beste nonbaitetik etorri behar direla dio. Paper gainean, kontuak garbi ageri dira. Errealitatean, ordea, gauzak ez dira horren errazak.

Batetik, eskariari begiratu behar zaio. Pentsatzekoa da gasaren egungo prezioak berak kontsumoa murriztuko duela, industria eta abarretan. Etxebizitzek ere murriztuko dute gas kontsumoa, ziurrenez prezioarengatik. Energia aurreztearekin eta efizientziarekin, asmoa da 2022 amaierarako 14.000 milioi metro kubo gutxiago behar izatea.

Elektrifikazioa bizkortuz ere aurreztuko da gasa. Bero ponpa gehiagorekin, 1.500 milioi metro kubo gas gutxiago beharko da; teilatuetako eguzki plaka gehiagorekin, 2.500 milioi metro kubo gutxiago, eta iturri berriztagarriekin argindar gehiago ekoiztetik 20.000 milioi metro kubo gas gutxiago.

Errusiako gasaren parte bat biometano gehiago sortuz ordezkatu nahi du Europako Batasunak, 3.500 milioi metro kubo gas. Eta beste 10.000 milioi metro kubo Errusiarenak ez diren gasbideetatik nahi ditu ekarri, hau da, Norvegiatik, Afrika iparraldetik eta Azerbaijandik.

Eta beste 50.000 milioiak?

Bruselaren zenbakietan, beste 50.000 milioi metro kuboren zuloa gelditzen da, Errusiako gas inportazioen bi herenak ordezkatu nahi baditu. Gas natural likidotuen inportazioekin estali nahi du zuloa EBk, GNL erosketak «dibertsifikatuz». Erraza esatea, eta, itxura guztien arabera, zaila eta garestia hori lortzea.

Gas likidotua ez dago sobran merkatuan, ezta gasontziak ere: hortik azken hilabeteetako prezio garestiak. Eta ez da espero munduko GNL ekoizpena aurten 50.000 milioi metro kubo handitzea; gehienera, adituen iritziz, horren erdia handitu daiteke produkzioa.

AEBak has litezke gas gehiago ekoizten, baina beldur dira inbertsio hori egin eta bat-batean egoera aldatu eta Errusia Europara saltzen hasiko ote den, edota Europa berdeago batek urte gutxiren buruan gasa erabat baztertuko ote duen.

Horiek horrela, GNLa urri, lehia latza izango du EBk hura erosteko, batez ere Asian. Eta, ondorioz, garesti kostako zaio EBri biltegiak betetzea negua iristen denerako. Eta Asiako herrialde batzuek —Japoniak, Hego Koreak eta Pakistanek, esaterako— ikatz eta fuel olio gehiago erabiltzen hasi beharko dute.

Errusiako gasa Bilbon

Atzo Errusiako gas natural likidotua deskargatzen aritu ziren Bilboko portuan. Herenegun gauerdian iritsi zen Nikolay Urvantsev ontzia, biltegietan 172.000 metro kubo gas zekartzala.

Industria garai gogorrean da. Energiaren garestitzeak eta osagaien krisiak laino beltzak zabaldu ditu epe motz eta ertainean. Egoera horretan, baina, argi izpiak ere agertzen dira, eta horietako bat dira Ingeteamen iragarpen onak. Argindarra bihurtzeko osagaiak ekoizten dituen euskal enpresak espero du hurrengo hiru urteetan mila langile berri kontratatzea, horietatik 250 Euskal Herrian. Tarte horretan, %44 handitu nahi du fakturazioa, mila milioi euroraino. «Hiru urteko hau inflexio puntu bat izango da, argindar jasangarriarena, eta eragile garrantzitsua izan nahi dugu», iragarri du Adolfo Rebollo Ingeteameko kontseilari ordezkariak.

Ingeteamek hurrengo hiru urteetarako bere negozio plana aurkeztu du. Gaur egun, 800 milioi euroko eskari poltsa du, «sektore eta eremu geografiko anitzetan» —ekoizpenaren %80 esportatzen du—, eta horregatik dago hain baikor. Egun 4.100 langile ditu hainbat plantatan, eta espero du 2024an 5.100 izatea. Horietatik 1.601 daude Euskal Herrian, eta 2024rako 1.850 izango direlakoan dago Rebollo. Hori lortzeko, inbertsiorako bide orri bat diseinatu du, eta arreta berezia jarri du energia berriztagarrietan. Enpresaren arabera, berriztagarrien merkatua «oso bizkor haziko da», eta hor ikusi dute mila milioi euroko fakturaziora iristeko negozio habia. Ekoizpenaren %70 norabide horretan joango dela sinetsita daude.

Ingeteamek egun bost planta eta laborategi ditu Euskal Herrian: Ortuellan (Bizkaia), Zamudion (Bizkaia), Beasainen —Indar Electric— (Gipuzkoa), Sesman (Nafarroa) eta Sarrigurenen (Nafarroa). Hurrengo urteetan berritu egingo ditu, eta Sesmakoa handitu. Era berean, planta berri bat eraikiko du Nafarroan. Taldeak 210 milioi euroko inbertsioa egingo du: 140 milioi berrikuntzarako eta 70 milioi azpiegituretarako. Horiez gain, beste 23 herrialdetan ditu lantegiak, eta apustu handia egingo du Milwaukeen (AEB) duena berritzeko.

Emaitza xumea

Hurrengo hiru urteetako plan estrategikoa da hori, eta aurrekoan (2019-2021) negozio helburuaren %97 lortu du. «Errentagarritasun iraunkorra izan dugu, baina helburuaren azpitik. Pandemiak, energiaren eta lehengaien kostuak, hornidura eta logistika arazoak… zama handia izan dira», azaldu du Rebollok. Horiek hala, iaz 675 milioi euroko fakturazioa izan zuen —helburua 730 milioietara iristea zen—, eta 13,5 milioi euroren irabazi garbiak.

Hirurtekoaren zenbakiak kontuan hartuta, %6ko hazkundea izan du 2018arekiko. «Emaitza xumea», kontseilariaren ustetan. Hala ere, enpresaren arabera, bete dituzte lantaldearen inguruko helburuak. Alde horretatik, Ortuellako plantaren irekiera nabarmendu du Ingeteamek. Egun 100 langilek dihardute han, eta garraio zein siderurgia sektoreetan erabiltzen diren transformadoreak egiten dituzte.

Emaitza apala, baina egoera ona, horrela laburbildu daiteke Ingeteamen erradiografia. Enpresa «zorrik gabe» dago, eta zenbakiak onak dira; beraz, ez du merkatuetara joko finantzaketa bila. Alegia, ez du burtsara irteteko asmorik, eta sorrera-bazkideek ez dute beren parte hartzea murrizteko asmorik. Kutxabanken inguruan galdetuta, Rebollok ez du aurreikusten berriro ere bere parte hartzea murrizteko haren asmo bat duen. 2018an zati bat saldu zuen, eta akzioen %24tik %15,9ra igaro zen.

Bilboko portutik sartzen den gasak gerra finantzatzen duela salatu du Greenpeacek. Gas eta petrolioaren esportazioak “Putinen gerra-makineria finantzatzen” duela salatu du Greenpeacek. Gainera, Moskuk “Europaren menpekotasun energetikoa arma gisa erabiltzen” duela erantsi du.

EBZren hazkunde eta inflazio aurreikuspenak okerrera, Ukrainako gerraren ondorioz. Edonola ere, EBk Errusiaria ezarritako zehapenak beteko ditu eta edozein erabaki onartzeko prest dago.

1.000 pertsona kontratatu eta elektrifikazioari bide emango dion teknologian buru izan nahi du Ingeteamek. Ingeniaritza elektrikoan diharduen enpresa honen plan estrategikoa teknologian nahiz instalazioetan oinarrituko da. 2024 bukaerarako 5.100 langile izango ditu konpainiak.