Herrialdeek munduko finantza merkatuetan duten fidagarritasuna neurtzen da mailegatzen dieten dirua itzultzeko duten gaitasunaren arabera. Azken egunetan esan da Errusia sistema horretatik kanpo egotetik oso gertu egon dela, baina ez da halakorik gertatu. Asteazkenean amaitu zitzaion haren zor publikoa erosi dutenei interesak ordaintzeko epeetako bat: guztira 117,2 milioi dolar pagatu behar zituen. Ostegunean, JPMorgan banku estatubatuarrak esan zuen ordainketa tramitatu zuela, eta Joe Bidenen gobernuaren oniritziarekin egin zuela hori. Hartzekodunak hasi dira dirua poltsikoratzen. Eta esan daiteke Moskuk lehen partida salbatu duela. Hurrengo asteetan, 614 milioi dolar itzuli beharko ditu, eta apirilean konpromiso handiagoak ditu, 2.000 milioitik gorakoak.
Gainera, dirua dolarretan itzuli omen du. Hori ere ez zegoen argi, kanpoko erreserbetan dituen 640.000 milioiak eskuratzea blokeatuta baitauka. Errubloak, berriz, oso debaluatuta daude, eta oso zaila zirudien hartzekodunek onartzea. Gainera, aste honetako interes bonuek ez zuten aurreikusten —aurrerago ordaindu behar dituen beste batzuek ez bezala— Errusiako monetan ordaintzeko aukera.
Moskuk transakzioa egin izan ez balu edo egitea galarazi izan baliote, bigarren aldia litzateke zorra ordaindu gabe utziko lukeena, 1917ko iraultzaren ostean sobieten gobernuak egin zuen moduan. Baina Putinenak erakutsi du interesak ordaintzen jarraitzeko nahiko dolar duela bere bankuetan. Gerraren hasieran, 40.000 milioiko zorra zuen; 20.000 milioi atzerriarekin. Bolumena ez da bereziki handia, eta hori, hein handi batean, azken urteetan Mendebaldearen zigorrak saihesteko erabili duen estrategiaren ondorio da. Denbora askoan Errusiaren zorrak kanpoko hartzekodunak erakarri zituen, apustu nahiko segurua zelako, herrialdeak dituen dibisa erreserba ugariengatik eta petrolioaren eta gasaren diru sarrera oparoengatik. Baina Mosku zor hori gainetik kenduz joan da, batez ere 2014an Krimea anexionatu zuenetik, inbertsoreak urrunduko zirela jakitun.
Hala, Ukrainako gerrara iritsi da munduko zor subirano txikienetarikoarekin (BPGaren %19,3). Kopuru horiek ikusita, baliteke Mendebaldearen presioa nahikoa ez izatea Errusia nazioarteko merkatuetatik kanporatzeko. Gainera, pentsa liteke inori ez zaiola interesatzen halakorik. Litekeena da Mosku zigortzea helburu duten gobernuek begi onez ikustea ordaintzen jarraitzea, horrek herrialdeko dibisa erreserbak agortzea ekarriko duelako.
Gainera, default-a ezarriz gero, hori eragiteko Mendebaldeak jarritako debekuek auzitegietan amaituko lukete, zorraren likidazio legitimoari buruzko eztabai dela eta. Eta horrek, Errusiaren diruak ez ezik, beste askorenak ere jarriko lituzke jokoan; bereziki swap-en merkatukoak: swap-ak aseguru mota bat dira, hartzekodunek kontratatzen dituztenak interesak jasotzen ez badituzte. Kalkulatzen da aseguru etxeek 40.000 milioi dolar itzuli beharko lituzketela, eta kopuru hori Errusiak duen zorra baino handiagoa da.
2015eko Greziako krisian saihestu egin zen herrialdea default egoeran sartu zela esatea, hain zuzen ere, swap-ek eragingo luketen mundu osoko finantza ekaitza saihesteagatik. Oso gertu zegoen 2008an gertatutakoa: Lehman Brothers inbertsio bankuaren porrotak berekin batera eraman zuen AIG aseguru etxe handia, denek ondo gogoan duten nazioarteko krisi ekonomikoa eraginez.
Izan ere, nazioarteko finantza sisteman denak daude denekin zorretan. Eta gerrak markatzen diten alde batean zein bestean asko dago jokoan. Badakite asko estutuz gero denak ito daitezkeela.
1 A ze aldrebeskeria. Nori bururatzen zaio hori egitea pilotako final ikusgarri bat jokoan dagoenean? Urliak kontatu zion sandiari berendiak halakoren bat ezagutzen zuela; ez konturik eskatu hemen. Dena den, ez da zaila asmatzen azkenaldian aurpegia zurbil nor ibili den apustu oker baten ondorioz. Zantzu bat: Txinan bizi da.
2 Ez Ukrainan, ez Errusian? Harritzekoa, egunotan ekonomiako albiste guztiak gerraren bueltan dira eta. Eta hau ere bai; dena dagoelako lotuta, Ukraina, Txina, Errusia, Hong Kong, LME Londresko Metalen Merkatua eta nikela.
3 Atalka, mesedez, Txina eta aurpegia zurbildutako hori lehendabizi. Xiang Guangda da larri ibili dena, oso larri azken bi asteetan. Xiangek kontrolatzen du Tsingshan Holding Group, altzairu herdoilgaitzaren munduko ekoizle handienetakoa, eta baita nikel ekoizle handia ere. Tsingshan konpainiak urte hasieran erabaki zuen nikel ekoizpena handitu egingo zuela, eta Xiangek, bere talaiatik, pentsatu zuen apustua ziurra zela: nikel gehiago merkatuan, metala merkatu egingo zen. Horregatik, gerokoen merkatuan beheranzko apustu bat egin zuen. Hamar euroan salduko zuen, demagun, martxoan entregatzeko nikela, zeina bitartean merkeago erosi ahalko zuen merkatuan. Aldea Xiangen eta bere konpainiaren poltsikora joango zen. Eta ez ziren bost euro izango; milioika dolar jokatzen dira lehengaien deribatuen pilotalekuan. Baina…
4 Baina… Ukrainako gerra etorri da. Eta zigor ekonomikoak. Eta Errusian ekoizten da munduko nikelaren %16. Nikel hori guztia bat-batean merkatutik kanpo gelditu da.
5 Eta Xiangi aurpegia zurbildu zaio. Pentsa, nikelaren hornidurarekiko kezkak eta urritasunak berak bat-batean garestitutako nikela erosi behar zuen derrigorrez, entrega konpromiso guztiak beteko bazituen, eta, horrekin, are gehiago garestitzen zuen metala. Bi egunetan nikelaren prezioa %250 garestitu zen LMEn, tonako 100.000 dolarrak gaindituz. Zurrumurruen arabera, Tsingshan konpainiak nikelarekin egindako beheranzko apustua 100.000 tona ingurukoa zen. Milaka milioi dolar ibili dira dantzan hor.
6 Dena dela, horrelako konpainiek eta enpresaburuek nahikoa diru izango dute galerak estaltzeko, ezta? Eta ez dute baserria jokatzen. Ez, ez dute baserria jokatzen, baina apustuak egiteko zorpetu egiten dira, besteak beste badaudelako beste pertsonaia batzuk pilotaleku honetan: artekariak. Artekariek dirua mahai gainean ikusi nahi izaten dute, ziur jakiteko apustularia gai dela aurre egiteko bere jokaldiei. Eta diru hori jartzeko, normalean, handikiak zorpetu egiten dira. Beraz, Xiangen bankua (JP Morgan) ere kezkatuta ibili da oso.
Izan ere, apusturen bat arriskutsuegia bihurtzen ari dela ikusten badute, gerta daiteke artekariak apustulariari eskatzea diru gehiago jartzeko mahai gainean. Eta Xiangek, baserria izanda ere, bereak eta bi pasatu ditu artekariek eskatutako dirutza lortzeko (omen 3.000 milioi dolar), munduko finantzak dauden bezala daudelako, eta likidezia falta delako. Baina lortu du dirua, eta lortu du nikela. Horretarako, laguntza handia izan da Londresen nikelaren merkatua ia astebetez itxita egotea.
7 Pilotalekua itxi dute partida erdian, baten bat larri zebilelako bere apustuekin? Funtsean, hori gertatu da, bai. Besteak beste, apustu irabazleak lurruntzen ikusi dituztenen haserrerako. Haiek salatu dute Txinako Gobernuak babestu duela altzairu konpainia, erortzen uzteko handiegia delakoan: Londresko metalen merkatuaren jabea HKEX (Hong Kong Exchanges & Clearing) da. Eta baieztatzeko dago Tsingshan konpainiak entregatzeko nikelaren zati bat Txinaren Estatuko Erreserbatik lortu duela.
8 Jokoa ez dela errenta esango dute gero. Batzuei beti errenta tokatzen zaie, bai.
Gasolindegirik merkeenaren bila ibiltzea, etxeko berogailu eta argiak itzaltzeko arduratsuagoa izatea —«ez dugula akziorik Iberdueron!» klasikoa—, hori ohitura sustraitua izan da bi digituko inflazioa ezagutu eta ordaindu duten belaunaldietan. Eta azken mende erdian izan dira garaiak neurri gogorragoekin.
Lehen petrolio krisia, 1973koa
1973ko azaroaren 30ean telebistan agerraldia egin zuen Frantziako lehen ministro Pierre Messmerrek, energia kontsumoa murrizteko neurriak iragartzeko. Argiztapena behar zuten publizitateak debekatu zituen; dendetako erakusleihoak ez ziren argiztatu behar gauez, ezta bulegoak ere 22:00etatik 07:00 bitartean; telebista emanaldiak 23:00etan bukatuko ziren, larunbat, igande eta jaiegunetan izan ezik; berogailuak gutxiago erabili behar ziren, eta ibilgailuentzako abiadura muga ezarriko zen.
Frantzia, berez, ez zegoen LPEE Lurralde Petrolio Esportatzaileen Erakundearen bahimendupean. Baina berdin zion. Eztanda haren uhinak mundu osora zabaldu ziren, Euskal Herrira ere bai.
Eztanda, berez, 1973ko urriaren 6an jazo zen. Egiptok eta Siriak 1967an galdutako euren lurraldeak berreskuratu nahian, Israeli eraso egin zioten bere jaiegunik sakratuenean, Yom Kippur egunean.
Gerra aurrera zihoala, AEBek Israel armaz hornituko zutela iragarri zuten, eta LPEEko arabiar herrialdeek, Saudi Arabia buru, euren arma erabili zuten: petrolioa. Ekoizpena murrizten hasiko zirela iragarri zuten, %25 irailean bertan, eta Israel sostengatzen zuten herrialdeei petrolio bahimendua ezarri zieten.
Yom Kipur Gerra 73ko urriaren 29an amaitu zen, baina bahimenduak 1974. urteko martxora arte iraun zuen. Ez zuen AEBen eta petrolio arabiarrik gabe zigortutako herrialdeen jarrerarik aldatu Israeli zegokionez. Baina bai eskasia eta bai upelaren berehalako eta neurrigabeko garestitzea eragin zituzten munduko herrialde guztietan. Upelaren prezioa laukoiztu egin zen aste gutxitan, hiru dolarretatik hamabi dolarren ingurura.
Hego Euskal Herrian, 1973ko krisiaren eragina ez zen horren agerikoa izan herritarrentzat. Historialarien arabera, frankismo amaierako teknokratek petrolio garestia aurrekontuetako diruarekin merkatzeko hautua egin zuten; beldur ziren, desegonkortasun politikoa kontrolaezin bihur zitekeelako. Dena den, 1974ko apirilean Francisco Francoren gobernuak lehen aldiz ibilgailuen abiadura mugatu zuen, orduko 130 kilometrora.
1973ko petrolio krisiaren beste ondorioetako bat, dena den, bertan dago oraindik. Pierre Messmerrek 1974ko martxoaren 6an aurkeztu zuen urte gutxitara Frantzia zentral nuklearrez beteko zuen bere plana.
Bigarren shocka, 1979. urtean
Belaunaldi gazteei ez zaie ezagun egingo turbante beltzeko eta bizar zuriko gizon zuri hura. Baina Ruhollah Khomeini aiatolak petrolioaren merkatua irauli zuen 1979ko otsail hartan, hamabost urteko erbestetik Teheranera itzuli eta Irango Iraultza bururaino eraman zuenean.
Aurretik, LPEEko ekoizlerik handienetan bigarrenaren petrolio produkzioa txikiagotuta zegoen, petrolio putzuetako langileen greba gogorraren ondorioz. Horregatik eta iraultza ere areagotzen ari zelarik, petroliotan eta petrodolarretan igerian ibilitako Xah Reza Pahlavi monarka absolutistak erbesterako bidea hartu zuen, 1979ko urtarrilaren 16an. Hamabost egunen buruan Khomeini zen Irango liderra. Eta, besteak beste, BPk Irango ustiapen kontratu guztiak galdu zituen.
Iraultzak Iranen petrolio ekoizpena murriztu zuen, upelaren prezioa igoarazi nazioartean, eta beste gerra bat etorri zen egoera okertzera: Iranen eta Iraken artekoa, zortzi urte iraun zuena. Iraken petrolio ekoizpena ere txikitu zen, eta petrolio upelaren prezioa ia 40 dolarrera igo zen.
Aldaketa handiak arlo askotan
Ordurako hainbat herrialdetan abian ziren energia efizientzia sustatzeko arauak eta legeak. Baina, adibidez, Hego Euskal Herriko industria astuna ez zegoen behar bezala egokituta; gogotik nozitu zituen energia garestiaren ondorioak, eta haren birmoldaketa gogorra bultzatu zuen. Espainian, Moncloako Itunak 1970eko petrolio krisiaren testuinguruan kokatu behar dira.
1970eko petrolio shockekin estanflazioa iritsi zen Mendebaldera, hazkunde ekonomiko txikiko eta inflazio handiko urteak. Eta politika keynestarrak arazoa konpontzeko gai ez zirela argudiatuta, neoliberalismoak hartuko zuen bere gain munduko ekonomia gobernatzeko lana, Margaret Thatcherren eta Ronald Reaganen eskutik.
Ukrainako Gerrak halako shocka eragingo al du? Energia krisi honek neurri horretako eraldaketak ekarriko al ditu? Oraingoz, herritarrak hasiak dira berogailuak itzali eta jertseak janzten. Petrolio upela 200 dolarrera iritsiko den apustuak daude merkatuetan, gerra, zigor eta bahimenduak bizkor amaituta ere. Eskaintza shockarekin, ikusi beharko da gas naturalarekin zer gertatuko den eskariaren partean. Europako Batasunak ere bere energia ereduaren transformazioa bizkortu nahi du. Eta pandemia oraindik hor dago, guztia distortsionatzeko. Aldatu, gauza batzuk aldatu dira, dagoeneko.
