EAEko patronalak “hazkundea” iragarri du, baina “ziurgabetasunik gabe”. Datorren urtean pandemia aurreko BPGren maila berreskuratzea espero du. Era berean, langabezia tasa % 8ra jaistea aurreikusten dute, pandemia aurretik zegoena baino gutxiago.

Bizkaiak eukaliptoaren hedapena 2025era arte geldiarazteko araua izapidetu du. 2025eko abenduaren 31ra arte, xedapen hau indarrean sartu aurretik onartutako eukaliptodun baso-berritzeak baino ez dira baimenduko.

Espainiako Gobernuak astearte honetan onartuko du patronalarekin eta UGT eta CCOO sindikatuekin adostu zuen lan-erreforma berria lege-dekretu bidez. Alabaina, Kongresuan ERC, EH Bildu eta EAJ bezalako taldeen babesa beharko du egitasmoa aurrera ateratzeko.

«Ez badira prezioak igotzen, berriro ikusiko gaituzue». Atzo eguerdian, Nafarroako EHNEk eta UAGNk elkarrekin protesta egin zuten Iruñeko Buztintxuri auzoko Mercadonaren aurrean, eta Fermin Gorraiz EHNEko presidenteak ohartarazi zuen ez direla hor geratuko baldin eta euren aldarrikapenak aintzat hartzen ez badira. Izan ere, azken urtean pentsua %30 garestitu zaie esnearen alorrean aritzen diren baserritarrei, eta, horri argindar edo erregai kostuen igoera gaineratuz gero, oraintxe «galerekin» ustiatzen dute abeltzainek esnea. Egun, industriak 32-37 zentimoan erosten die, eta sindikatuek nabarmendu zuten jarduera errentagarri egiteko «prezio duina» 40 eta 42 zentimo artekoa dela.

Euskaraz eta gazteleraz, Pentsuak jaten gaitu eta Distribuzioak kateatzen gaitu zioten kartelei heldurik, ehun abeltzain inguru elkarretaratu zen Berriozarren eta Iruñearen artean dagoen Mercadonan. Mahai baten gainean, supermerkatuetan saldu ohi diren hainbat markatako esne tetrabrikak jarri zituzten, zeinak kontsumitzaileei litroa 70 zentimotik beherako prezioetan saltzen zaizkien. Kostuen igoeraz harago, sektorea oso haserre dago merkataritza eta banaketa arloko enpresen jarrera ez delako aldatu.

Egun, Hego Euskal Herrian 398 abeltzain aritzen dira sektorean Nafarroan, zehazki, 146. Azken datuen arabera, batez besteko adina 50 urte da Nafarroan. Nekazaritza sindikatuek ohartarazi zuten balitekeela sektorearen gainbehera areagotzea 2022an, egoera «bideraezina» delako, eta bere horretan jarraituz gero etxaldeek ez dutelako iraungo «bizpahiru hilabete» baino.

Prezioen mahaia

Horrelako egoera bati aurre egiteko, indarrean sartu zen, 2020an, elikagai katearen legea Espainian. Ekoizlearengandik bezeroarenganainoko hornidura katean gehiegikeriak eragozteko onartu zen, eta bi sindikatuek atzo aldarrikatu zuten esnearen sektorean «bete-betean» sartu beharko litzatekeela. Bariainek nabarmendu zuen legea aplikatzeko ardura Nafarroako Gobernuari dagokiola. Horregatik, prezioen mahaia antolatzeko eskatu dute. Bertan ordezkaritza izango lukete esne industriak, abeltzainek, banaketa alorrak eta garraio sektoreak, eta bakoitzak bere kostuak mahai gaineratu beharko lituzke, kate osoan errentagarritasuna bermatzeko.

Gorraizen arabera, ekoizleentzat, prezio duin baten marjina 40 zentimotik gorakoa da gaur egun. Irizpide hori esnearen kate osoan aplikatuz gero, bezeroen poltsikoek apenas nabarituko luketen, Gorraizen arabera. Urtean, herritar batek batez beste 70 litro kontsumitzen ditu, eta igoera txikia litzateke: «Horrek esan nahiko luke 10 zentimo inguru igoko litzatekeela salneurria. Kate osoan lehen sektorearentzat, garraiolarientzat eta banaketa sektorearentzat esnea errentagarri izan dadin, herritar batek urtean zazpi euro gehiago ordainduko lituzke. Ez da inongo erokeria. Hori barneratzen erraza da», azaldu zuen.

«Zentzugabekeria»

Felix Bariainen arabera, arazo nagusietako bat da merkataritza talde handiek bezeroak erakartzeko baliatzen dutela esnea, eta batik bat marka zuriko esne markak merkaturatzen dituztela.«Marka horiek abeltzainak eta esne ustiategiak erailtzen ari dira zuzenean. Haien erruz, itxi egingo dira». Haren ustez, apaletan 70 zentimotik beherako esneak saltzea «zentzugabekeria handia» da, eta ikuskatzaileek horren aurka egin beharko lukete. Bariainek salatu zuen enpresa handi horiek gizarte erantzukizunaz hitz egiten dutenean «gezur handi bat» dela hori.

Espainiako Gobernuak lan-erreforma aldatu du, baina haren bazkideek Kongresuan aldatu nahi dute. Kontratuen erregulazio berriak, hiru hilabete barru indarrean sartuko denak, kontratu finkoa orokortu eta oso arrazoi zehatzetara mugatuko ditu aldi baterakoak.

Jaurlaritzak covid funtseko 188 milioi euro banatuko dizkie lurralde historikoei. Horietatik 30,4 milioi Arabarentzat izango dira, 94,79 milioi Bizkaiarentzat eta 62,9 milioi Gipuzkoarentzat.

Gasteizko plataforma logistikoa handitu eta egokitu egingo dute, salgaien garraioa hobetu eta abiadura handiko trenarekin lotzeko. Adif Espainiako trenbide azpiegiturak kudeatzen dituen erakundeak lizitatu ditu obra horiek egiteko kontratuak, eta 38,5 milioi euroko kostua izango dute lanek. Plataforma logistikoaren lanek 32 milioi euroren kostua izango dute, eta segurtasun eta komunikazio sistemak atontzeko lanek, 6,5 milioi eurorena. Europako Next Generation funtsekin finantzatuko dute obraren zati bat.

Salgaien garraioa antolatzeko eta garraiobide ezberdinetatik iritsitakoak koordinatzeko erabiltzen dira plataforma logistikoak, eta Jundizen bada halako bat gaur egun. A-1 autobidearekin eta trenbide sarearekin loturak ditu, eta Eroskik eta Mercadonak han jarri dituzte beren zentro logistikoak azkeneko urteotan. Panatonni enpresak ere erosi ditu lursail batzuk han.

Adifek onartutako obrekin, Jundizko plataforma hori handitu eta egokitu egingo dute, eta tren lasterraren azpiegiturarekin lotuko dute. Adifen hitzetan, «korridore atlantikoari zabalera estandarrarekin [Europakoarekin]» lotuko zaion lehen plataforma logistikoa izango da.

Hego Euskal Herriko trenbideek Europakoek baino zabalera estuagoa dute; AHT abiadura handiko trenak, berriz, Europako zabalera, edo estandarra. Jundizko plataforma egokituta eta lotura trenbide zabalera estandarrekin eginda, salgaien garraioa erraztu nahi dute, eta Europarekin lotura azkarragoak egin. Espero dute hamasei hilabetean obrak bukatuta edukitzea.

Treneko lotura hori errazteko, aurrena Jundizko tren loturan hirugarren bide bat ezarriko dute, salgaiak jasotzeko eta bidaltzeko, eta kargatzeko eta deskargatzeko lau trenbide zatitan. Gero, plataformako beste trenbide batzuetan ere ezarriko dute. Karga eta deskarga lanetarako garabi berezi bat ere jarriko dute, eta instalazio teknikoaren beste trenbide bat egingo dute.

Gainera, azpiegituraren segurtasuna eta treneko komunikazioak berritu egingo dituzte, eta eraikin bat altxatuko dute, zeregin teknikoetarako.

Portuekin lotura

Adifek azaldu du Espainian Jundizkoa bezalako lotura logistiko gehiago egiteko asmoa duela, salgaien trenbide bidezko garraioa bultzatzeko. Portuekin ere lotu nahi dituzte abiadura handiko azpiegiturak, helburu berarekin.

Hain zuzen, martxoan jarri zuten martxan Arasur industriagunea eta Bilboko portuaren arteko trenbidea, eta asmoa da Jundizko lotunea ere bide horren parte izatea. Merkantzia tren batek astean behin egiten du Bilbotik Ribabellosarako hiru orduko bidea, baina sustatzaileen asmoa da maiztasuna handitzea eskaera ere handitu ahala. Bi trenbide ditu trenak hartu eta bidaltzeko, eta beste bi zamalanetarako. Orduan ere trenbideen zabalera aldatu zuten, Europakora egokitzeko.

Argindarraren prezioa jaitsi egin da eta azaroaren 1etik izandako merkeena da. % 49 jaitsi da, eta orduko megawatta (MWh) 96,08 euroan kokatu da. Argindarraren prezioa pasa den astelehenean baino % 71 merkeagoa izango da.

Euskal Herriko Pentsiodunen Mugimenduak urtarrilaren 15eko manifestazioetara batzeko gonbita egin du. Hego Euskal Herriko pentsiodunek adierazpen batean nabarmendu dutenez, euskal hiriburuetan deitutako manifestazioak langileen, sindikatuen eta gazteen “elkargune” izan litezke.

Kondairak dio egun batean ehun pezeta kostatzen zen produktu batek, kafeak, euro bat balio zuela hurrengo egunean; hau da, egun batetik bestera %66 igo zela prezioa, euro bat 166 pezeta direlako. Uste zabaldua da prezioen borobiltzea orokorra izan zela duela hogei urte, pezetak eta liberak alde batera utzi eta euroak erabiltzen hastean, baita horren ondorioz prezioak izugarri garestitu zirela ere —gorantz borobildu baitziren, nola ez—. Baina usteetatik harago, zer diote estatistika ofizialek?

Galdera horri erantzutea ez da hain sinplea, ez bederen Euskal Herrian. Inseek ez du daturik ematen Ipar Euskal Herriari buruz, eta INE Espainiako estatistika erakundearen serie historikoak 2002ko urtarrileraino egiten du atzera; hau da, euroa euskal herritarren eguneroko dirua bilakatu zen hilabetera arte —1999an sortu zen, baina birtualki—. Hau da, 2001eko abenduaren 31tik urtarrilaren 1era gertatu ziren aldaketak ez direla azaltzen, baina bai 2002ko urtarriletik 2021eko azaro arte prezioek zer bilakaera izan duten Araban, Bizkaian, Gipuzkoan eta Nafarroan. Tarte horretan inflazioa %48,4 handitu dela dio INEk. Hau da, lehen ehun pezeta balio zuenak gaur egun 148 pezeta balio beharko lukeela.

Egia da, ordea, herritarren begietara garestitzea handiagoa izan dela edo hori dirudiela. Eta hori da, neurri batean, begi horrek gehiago ikusten dituelako prezio batzuk eta gutxiago beste batzuk. Hots, gehiago erreparatzen diela egunero edo astero erosten diren produktuei —elikagaiak edo erregaia— eta gutxiago aldian-aldian egiten diren erosketek dituztenei —altzariak, gailu elektronikoak…—. Eta horretan ez dago zalantzarik: INEren datuek berek esaten dute eguneroko jardunarekin lotutako produktu asko eta asko %48,4 horretatik gora garestitu direla.

Horrela, INEren sailkapen nagusiari erreparatuta, ikusten da elikagaiak eta alkoholik gabeko edariak %56,2 garestiago direla euroa estreinatu zen garaiarekin alderatuz gero. Janarien artean, noski, bada alderik.

Txerrikia, ez hainbeste

Haragiei dagokienez, %65en bueltan garestitu dira behikia eta ardikia, eta %37 txerrikia. Azken hori da, hain zuzen ere, azken urteetan kontsumoa handitu duen haragi bakarra.

Haragiarekin batera saskian sartzen diren beste elikagai batzuk ere asko garestitu dira. Prezioa bikoiztu baino gehiago egin du frutak (+%118), eta ez doaz urrun arrautzak (+%92,4), olioa (+%86,4) eta barazkiak (+%83,2).

Ogia ere neurriz kanpo garestitu dela dio herri jakituriak, baina ez diote halakorik estatistika ofizialek: %48,3 igo da haren prezioa, inflazioaren indize orokorra bezainbat. Arrazoia supermerkatuetako ogi merkean aurki daiteke, okindegietan saltzen den ogi landuagoaren igoera konpentsatu baitu.

Esnea, berriz, batezbestekotik behera garestitu da, %28,7 hain zuzen ere. Berri ona kontsumitzaileentzat, baina ez hainbeste Euskal Herriko esne ekoizleentzat. Aspaldi ari dira salatzen industria ontziratzaileak ez diela nahikoa ordaintzen, eta askotan kostu azpiko prezioak onartu behar dituztela. Kexu dira banaketa kate handiek esne merkea erabiltzen dutela bezeroak beren supermerkatuetara erakartzeko, praktika hori sektorea hondoratzen ari dela, eta ustiapenen galera bizkortzen ari dela. Datorren aste honetan protesta bateratuak egitera deitu dute Hego Euskal Herriko nekazari sindikatu guztiek, sektorea «itotzen» ari dela uste baitute, eta bereziki latza dela egoera esnetarako behiak dituztenentzat.

Azukrea, merkeago

Izan da azken hogei urteotan merkatu den elikagai bat: azukrea. 2002ko urtarrilean baino %16,2 gutxiago balio zuen 2021eko azaroan. Munduan, azukre ekoizpena asko handitu da azken urteetan.

Bizioei dagokienez, INEk legezkoak diren biren bi drogei buruzko datuak ematen ditu: alkohola eta tabakoa. Baten zein bestearen bilakaera oso desberdina izan da. Gehien garestitu den produktua tabakoa da, azken hogei urteetan %158,1 garestitu baita haren prezioa, hau da, prezioa ia 2,6 aldiz biderkatu dela. Tabako ekoizleen patrikara baino gehiago, ogasunen kutxetara joan da diru hori, tabakoaren gaineko zerga berezia askotan igo baita azken urteetan. Gaur egun, zigarreten prezioaren %79 dira zergak, tabakoaren gaineko zergari batzen baitzaio %21eko BEZa.

Zerga bereziak ordaintzen dituzte edari alkoholdunek ere, ardoak izan ezik —elikagai gisa hartzen dute Espainiako eta Frantziako legediek—, baina haien prezioa ez da asko handitu euroa patriketan dagoenetik: %25,9.

Elikagai eta edari ez diren produktuetan eta zerbitzuetan, denetarik izan da. Inflazio orokorraren azpitik igo da jantziena eta oinetakoena ere, neurri handi batean merkatuaren zati gero eta handiagoa dutelako nazioarteko kateek, eta horiek batez ere Asian egiten dutelako ekoizpena, soldata oso apaleko herrialdeetan: lehen Txina, orain Vietnam eta Bangladesh, adibidez.

Elektronika, merkeago

Txinaren eragina ere ukaezina da Komunikazioak izeneko atalean, %22,9 merkatu baitira. Hor sartzen dira sakelako telefonoak, ordenagailuak eta beste gailu elektronikoak. Haien prezioa jaitsi baizik ez da egin 2002az geroztik, eta orduan baino bost aldiz gutxiago balio dute orain. Egia da, hori bai, merkatzearen zatirik handiena 2002-2015 epean gertatu zela, baina orduz gero beste %20 inguru jaitsi da haien prezioa.

Neurri apalagoan bada ere, merkatu egin dira etxeko tresnak ere, %8,3 hain zuzen.

Kontrakoa gertatu da energiarekin. INEren arabera, %115 garestitu da euro billeteek zirkulatzen dutenetik. Baina egia da igoera ez dela etengabea izan, izan direla gorabehera batzuk, eta 2021ean koska handi bat egin duela gora: %26 urte bakar batean.

Energia garestiagoaren ondorioz, etxea berotzea, argiztatzea eta urez hornitzea duela hogei urte halako bi baino gehiago kostatzen da orain (+%110,7), eta nabarmen garestitu da garraioa ere: %57,8 garraio pertsonala, eta %88,2 garraio publikoa.

Soldatak, ez hainbeste

Eta prezioak zenbat handitu diren ikusita, galdera logikoena izango litzateke nola handitu diren prezio handiago horiei aurre egin behar dieten diru sarrerak; soldatak, langile gehienentzat. Soldaten egiturari buruzko INEren inkestak ez du atzera egiten 2001 amaierara edo 2002 hasierara. Bai, ordea, soldaten kostuei buruzko inkestak, eta horretan ikusten da inflazioaren nabarmen azpitik apaldu dela enpresek soldatetan egiten duten gastua. Zehazki, %35 handitu da, inflazioa baino hamahiru puntu gutxiago. 2001eko azken hiruhilekoan, hileko 1.707 euroko kostua zuten soldatek, eta 2022ko hirugarren hiruhilekoan —joan den astean zabaldutako datua—, berriz, 2.303 euro.

Baina datu horrek beste bat ezkutatzen du: soldata txikiagoak asko hedatu direla 2008ko krisiaz geroztik, gero eta langile gehiago daudela soldata oso txikiekin, zerbitzuetan batez ere, eta zabaldu egin direla lanaldi partzialak.