Bilboko Makina-erremintaren Biurteko Azoka 2022ko ekainaren 13tik 17ra bitartean egingo dute Barakaldoko BEC erakustazokan, iazko edizioa pandemiaren eraginez bertan behar utzi behar izan eta gero.

Itzalaldirako deialdia: ELA, LAB eta Steilas sindikatuek bat egin dute “itzalaldi elektriko” deialdiarekin.

Espainiako Gobernuak 2022rako Estatuko Aurrekontu Orokorren aurreproiektua onartu du gaur Ministroen Kontseiluan. Inbertsioetara eta gizarte gastura inoiz baino diru gehiago bideratuko dute.

Euskal Herrian lehen aldiz duela hamar urte inguru egon zen, Mondragon korporazioaren funtzionamendua ezagutzen. Ariel Guarco (Coronel Pringles, Argentina, 1968) ICA Nazioarteko Kooperatiba Aliantzako presidentea da orain. Denon Artean saria jaso zuen atzo, Euskadiko Kooperatiben Goren Kontseiluaren eskutik, eta asteartean Iñigo Urkullu eta Maria Txibite lehendakariekin bildu zen. 1895ean sortu zen ICA, eta gaur egun hiru milioi kooperatiba eta mila milioi langile ordezkatzen ditu.

Zer indargune eta ahulezia ikusi dituzu Euskal Herrira eginiko bisitan?

Pandemiak eragindako krisi honetan, euskal kooperatibismoak, eta bereziki Mondragon taldeak, biztanleriak zuen eskaera garrantzitsuenetako bati erantzun dio: lanpostuei eutsi die, eta hori egin du kapitala eta pertsonak taldearen barruan mugituz. NBEko idazkari nagusiak berak aipatu berri du Mondragonen erantzuna eta Euskal Herriko ekosistema kooperatiboa, haren lege eta arauekin.

Egungo krisiak ez al dio eragin zuk diozun ekosistema horri?

Ez, alderantziz: gure artean eta gure komunitatearekin dugun hurbiltasunak balio izan digu erantzun azkarragoak eta zuzenagoak emateko, eta horrek balio izan du mundu osoko agintariek ikus gaitzaten krisi egoerei aurre egiteko tresna eraginkor moduan. Frantzisko aita santuak, NBEk, OITk, FAOk… adierazi dute krisitik irteteko modua kooperazioa dela, ekosistema kooperatibo gehiago sortuz, indibidualismoak eta egoismoak ez gaituela aterako.

Kooperatibismo mota asko daude. Hemengoak izaera industriala du bereziki, eta nazioartekotzeko joera. Ez al da hori krisi honek gehien jo duen esparrua?

Konparatiboki, baliteke. Baina euskal kooperatibismoak zehazki aldaketetara egokitzeko gaitasun handia erakutsi du. Beti izan du mugak gainditzeko joera, ez soilik geografikoak; ezagutzaren mugak gainditzeaz ari naiz, berritzaileak izateaz. Haiek izan ziren aurrenekoak arnasgailuak eta maskarak egitera pasatzen. Oso bizkor egokitu ziren, sektoreko enpresa asko baino azkarrago. Krisiak eragin diela? Noski. Baina ziur nago indartuago aterako direla.

Halako krisiak etor daitekeenaren atariko moduko bat izaten dira. Digitalizazioarena, esaterako. Lan egiteko modu eta enplegu mota berriak sortzen ari dira, plataforma digitalei lotuak. Hor zer leku du kooperatibismoak?

Lehena, zalantzarik gabe, pertsonen lan eskubideen zaindaria izatearena. Lan mota berri horiek prekarizazioa handitzen ari dira, eta oso azkar. XXI.mendeko lanpostuak sortzen ari gara, baina XIX. mendeko eskubideekin. Etxetik lan egitean testuinguru aproposa sortzen da legeak lurruntzeko. Kooperatiben muina pertsonak dira, eta horregatik zaindu behar ditugu, hori ez gertatzeko. Digitalizazioaren olatuari heldu behar diogu, plataforma digitalak-eta sortuz, baina gure baloreekin.

Zuk eta zure familiak lotura estua duzue argindar kooperatibekin. Uste duzu energiaren alorrean egun dagoen arazorako irtenbidearen parte izan daitezkeela?

Materia energetikoa desoberanizatuta eta kontzentratuta dago. Guk uste dugu energia sortzeko prozesua banatu behar dela. Bizilagunen komunitateek eurentzako energia sortzeko bidea eman behar da. Baina ez kontsumo indibidualaren ikuspegitik: komunitateek distribuzioan ere jarri behar dute arreta, kontsumo maila batzuk ezarri behar dituzte, horrek ingurumenean-eta dituen ondorioak kontuan hartuz. Ikusten ari gara egungo ereduak energia sortzeko modua alda dezakeela, baina ez duela sistema demokratizatuko.

Argentinatik zer ikas daiteke?

Eredu egokiak nonahi daude. Gure kasuan, herrialdeko energia guztiaren %20 sortzen dugu: guk erabakitzen dugu nola eta zenbat, eta soberakinekin zer egin. Horiekin gai izan gara hirietako eta landa guneetako komunitate txiki batzuen beharrak asetzeko. Frantzian, adibidez, haize errotak erosten dituzten komunitateak daude, edota kontsumo kooperatibak sortzen dituztenak; Erdialdeko Amerikan, ibaietako zentral hidroelektriko txikiak baliatzen dituztenak. Kooperatibismoa oso tresna baliagarria da energiaren sektorean, lotura estua duelako bere komunitatearekin eta bere beharrekin.

Uste duzu Euskal Herrian gehiago landu beharko litzatekeela esparruren bat?

Zaintza lanena, adibidez. Hor erronka handia du kooperatibismoak, Euskal Herrian eta mundu osoan. Gure ustez, ezinbestekoa da administrazioek lege eta araudien ekosistema egoki bat sortzea horretarako. Bi aukera ditugu: gure zaharrak kapitalismo basatiaren esku uztea, edo gure kargu hartzea. Egitasmo kooperatibo ugarirentzako tokia dago hor: bizitoki komunalak, zerbitzu enpresak…

Egun sustatzen den ekintzailetza eredua kooperatibismoarekin bat datorrela uste duzu?

Bi hilabete barru Seulen [Hego Korea] egingo dugun munduko batzarrean gure identitateari buruz eztabaidatuko dugu. Gure balioak eta printzipioak ezin dute izan atzera eramaten gaituzten motxila bat, eta berrikusi egin behar dira. Erabat konbentzituta nago gainbalio bat daukagula: ekonomia erreala egiten dugu, ez espekulatiboa. Halaber, ekonomialari gisa, ziur nago enpresa errentagarriak sortzen direla.

«Berrikusi», diozu. Desideologizatzen ari al da gaur egungo kooperatibismoa?

Ez, balioak ez direlako aldatzen; printzipioak, bai. Printzipioak praktikak dira. ACIren historian hirutan berrikusi ditugu. Mundu aldakor batean ezinbestekoa da gure balioak egokitzea. Duela ehun urte, aitzurrarekin lantzen zen lurra; egun, makinekin, digitalizazioa aipatu dugu lehen.

Ekonomia globalean, kooperatiben dimentsioa faktore garrantzitsua da merkatuan lehiatzeko eta hornidura gaitasuna izateko. Tamainak ez du kooperatiba printzipioekin koherentea den kudeaketa zailtzen eta kooperatibisten identitatea ahultzen?

Ez, oinarri kooperatibo sendo bat baldin badute eta agintariak ez badira identitate kooperatibotik aldentzen. Erakutsi dugu eredu eraginkorra dela enpresa txikietan zein handietan.

Baina ez da ohikoa?

Uste dena baino gutxiago. Badaude organizazio batzuk eredu kooperatiboa utzi eta porrot egin zutenak, beste liga batzuetan jokatzeko gai zirela uste zutelako. Baina kooperatibak daude munduko banku indartsuenen artean, aseguruen sektorean, industria taldeetan… Asiako hego-ekialdeko lehen sektoreko enpresa handienak, adibidez, kooperatibak dira. Mamutak ehizatzeko sortu zen kooperatibismoa.

Argindarraren prezioaren igoera gelditzeko erantzun bateratua ematea eskatu dute Europako Parlamentuko talde nagusiek eta, bide horretan, gasa Europar Batasuneko herrialde guztien artean erostea proposatu dute, besteak beste.

Preziorik altuena 20:00etatik 21:00etara ordainduko da, eta 319,03 eurora iritsiko da; baxuena, berriz, 04:00etatik 05:00etara izango da, 249,08 euro/MWh.

Energia Klusterrak adostutako neurriak eskatu ditu faktura elektrikoa murrizteko. Klusterraren arabera, Espainiako Gobernuaren neurriek “bidegabeki zigortzen” du energiaren sektorea, eta arriskuan jartzen dituzte berriztagarrietan, elektrifikazioan eta eraginkortasunean egindako inbertsioak.

GASTEIZ. Next Generation funtsetatik eratorriko diren inbertsioek «herri honen etorkizuneko garapen ereduaren oinarriak finkatuko» dituztela azpimarratu zuen atzo Maddalen Iriarte EH Bilduko legebiltzarkideak. Horregatik, haren ustez, ezinbestekoa da lehenbailehen Eusko Jaurlaritzak «espazio bat irekitzea» funts horiekin finantzatu nahi diren eskualdeko proiektu estrategikoen inguruan adostasunak bilatzeko, Espainiako Ekonomia ministro Nadia Calviñok bi asteko epea eman dielako erkidegoei haiek aurkezteko.

Bere proposamenean, Espainiari aurkeztu beharreko proiektu estrategikoetarako Euskadi Next programaren bigarren bertsioan zerrendatutako bederatzi proiektuetatik hiru lehenestea nahi EH Bilduk: «Gizarte kohesioaren atalean, gizarte zerbitzuen eraldaketa zaintzen sistema publiko bat sortzeko; trantsizio ekologikoari dagokionez, itsas jatorriko energia berriztagarriak, eta trantsizio digitalean, adimen artifiziala, zibersegurtasuna eta zerbitzu aurreratuak».

Iriarteren ustez, «garai historiko» honetan ezinbestekoa da indarrak batzea herri proiektu argi baten inguruan. Guztiok arduraz jokatzeko garaia dela nabarmendu du, legitimoak diren interes elektoralak alde batera utzita: «Adostu dezagun zein diren herri gisa ditugun lehentasunak, marraztu ditzagun arnasa luzeko estrategiak lehentasun horiek garatzeko, erabaki dezagun elkarrekin nola eta zertan inbertitu Europako funtsak».

Pandemia garaian eginiko kaleratze kolektiboen inguruko ebazpenak irteten hasiak dira Auzitegi Gorenean. Atzo indargabe utzi zituen Zener Plus Erandioko (Bizkaia) telekomunikazio enpresak iazko udaberriko itxialdian eginiko kontratu eteteak. EAEko Auzitegi Nagusiak gauza bera ebatzi zuen iazko azaroan, CCOO sindikatuak hasitako auzibideari arrazoia emanez. Enpresak helegitea jarri zion ebazpen horri, eta Gorenak ez du onartu. Horiek hala, enpresak kaleratu asmo zituen 65 langileek beren eskubideak aldarrikatu ahal izango dituzte.

Tubacexeko eta PCBko lan erregulazioen kasuek jarri zuten lupa Auzitegi Gorenaren gainean. Hala ere, haiena ez zen izan EAEko Auzitegi Nagusiak indargabetu zuen pandemia garaiko lehen kaleratze kolektiboa. Aurretik, besteak beste, Zener Plusek lantaldean eginiko murrizketa epaitu zen, eta ia 11 hilabete geroago iritsi da Auzitegi Gorenaren berrespena. Zener Plusek banakako 65 kaleratze egin zituen itxialdiaren lehen bi asteetan, eta, epaileen ustez, erabaki hori «neurriz kanpokoa» eta «bitxia» da. Are gehiago, ebazpenaren arabera, kaleratze horien arrazoia frogatzen ere ez zen saiatu enpresa.

Zener Plus 180 langileko enpresa bat da, eta Masmovil eta Vodafone komunikazio enpresei ematen die zerbitzua: haien sareen instalazioa eta mantenua egiten du. Iaz, martxoaren 16a eta apirilaren 3a bitartean, 65 langile kaleratu zituen, eta banaka-banaka eman zuen haien berri. Gogoratzekoa da Espainiako Gobernuak ezarritako itxialdia martxoaren 15ean hasi zela, eta ekainaren 21era arte iraun zuela. Bada, itxialdiko lehen bi asteetan, kontratu mugagabedun 34 langile kaleratu zituen diziplina arrazoiengatik, froga garaian zeuden 25 langileren kontratua ez zuen berritu, eta behin-behinean zeuden sei langileren kontratua behar baino goizago eten zuen.

Iturri sindikalen ustez, ezkutuko erregulazio bat egin zuen, eta data haietan ezin zen halakorik egin. Are gehiago, iazko apirilaren 2an Zenerrek aldi baterako erregulazio bat jarri zuen indarrean, eta langileak kaleratzen jarraitu zuen. CCOOk apirilean izan zuen banakako kaleratze andanaren berri, eta salaketa jarri zuen kaleratze kolektibo gisa tratatu behar zelakoan. Hasieran akordio bat lortu zuen enpresarekin, hala nahi zuten kaleratuak itzul zitezela adostuz, baina, hori betetzen ez zela ikusita, CCOOk aurrera jarraitu zuen auzibidearekin.

Eta orain zer?

65 kaleratuek, orain, beren eskubideak aldarrikatu ditzakete. 30 inguru azaroan itzuli ziren lanera, EAEko Auzitegi Nagusiaren ebazpenaren ondoren, eta, ondo bidean, beren lanpostua ziurtatuta izan beharko lukete. Besteek ez zuten itzuli nahi izan, hainbat arrazoirengatik. Iturri sindikalen arabera, guztiek tramitazio garaiko soldatak eta langabezia ordainsariak erreklamatu ahal izango lituzkete, bai behintzat azarora artekoak. Espainiako Gobernuak ere gauza bera egin dezake, SEPEk ordaindu baitzuen kaleratuen langabezia saria.

Pandemia osteko susperraldiak inflazioaren gorakada handia ekarri du azken hilabeteetan, besteak beste, energiaren eta lehengaien eskaera izugarri handitu delako itxialdien depresioaren ondoren. Prezioen gorakada orokorraren agertokian erraza izaten da langileek erosteko ahalmena galtzea, sektore askotan ez delako bizitza garestitzen den bezainbeste igotzen lansaria, ez bada itunean jaso soldata KPIa bezainbeste igoko dela. Arlo publikoan, Espainiako Gobernuaren esku dago soldata igoera zenbatekoa izango den erabakitzea, eta Madrilek jakinarazi du langile publikoek %2ko igoera baizik ez dutela izango 2022rako. Horrek esan nahi du Hego Euskal Herriko langile publikoek erosteko ahalmena galduko dutela.

Batetik, Eusko Jaurlaritza eta Nafarroako Gobernua Madrilek markatutako bidetik joango direlako gertatuko da hori, eta langile publikoen soldata igoera %2 baizik ez delako izango, hortaz; bestetik, 2021. urteko inflazioa %2tik gorakoa izango delako galduko dute erosteko ahalmena. Espainiako INEk jakinarazitako KPIaren azken datua, irailekoa, %4koa izan da. Hego Euskal Herriko inflazioa datorren astean ezagutaraziko dute, eta %4ko langa horretatik gertu geldituko da. Beraz, inflazioaren erdia baino ez luke parekatuko langile publikoen soldata igoerak, 2021eko KPIa %4 izango balitz. Baliteke abendurako apalagoa izatea, litekeena delako Madrilgo gobernuak hartu berri dituen neurriek bridatzea gora eta gora ari den argindarraren prezioa; baina, edonola ere, segurutzat jo daiteke inflazioa %2tik gorakoa izango dela.

Sindikatuen salaketa

Sindikatu abertzaleek gogor salatu dute Pedro Sanchezen gobernuak egin nahi duen «inposizioa». Madrilgo Administrazio Publikoen Mahai Orokorrean parte hartu ondoren, ELA sindikatuak proposamen horiek ez betetzeko eskatu die Euskal Herriko alderdi politikoei. «Sektore publikorako, austeritate, esku hartze eta zentralizatzeko politikarekin jarraitzen du Madrilek», esan du ohar batean. ELAk ohartarazi du langile publikoek erosteko ahalmen handia galdu dutela Atzeraldi Handia hasi zenetik. «Soldatak %2 igotzeko proposamena betetzen bada, %13tik gorakoa izango da langile publikoek azken hamarkadan metatutako galera».

LAB sindikatuak ere dei egin die Hegoaldeko gobernuei «inposizioa» bazter dezaten. «Hego Euskal Herriko administrazioetan izango den soldata igoera Madrilek inposatzea ez dugu onartzen. Argi eta garbi, negoziazio kolektiboaren eskubidearen kontrako neurri bat da, onartezina». LABek argi dauka Espainiako Gobernuak langile publikoak «pobretu» nahi dituela.

Hegoaldeko langile publikoen soldatak Espainiako Gobernuak erabakitzea Atzeraldi Handiaren ondorioz orokortu zen. Defizit publikoa murrizteko, 2010ean Jose Luis Rodriguez Zapateroren gobernuak erabaki zuen langile publikoen soldata %5 txikitzea, eta hurrengo bost urteetan, 2011-2015eko epean, soldatak izozturik izan zituzten; 2012an, gainera, Gabonetako aparteko saria kendu zieten, ondoren berreskuratu zuten arren. 2016. urtean itzuli ziren soldata igoerak; 2020an %2koa izan zen, eta 2021ean, berriz, %0,9koa.

Soldata igoera bakarrik ez, erretiroa hartzen duten langile publikoak ordezkatzeko tasa ere jakinarazi du Espainiako Gobernuak Administrazio Publikoen Mahai Orokorrean. Izan ere, Zapateroren gobernuak eta haren ondoren Mariano Rajoyren gobernuak hartutako beste erabaki bat zera izan zen, erretiroa hartutako langile publikoak ez ordezkatzea. Horrek asko handitu du lanpostu publikoen behin-behinekotasuna, eta, ondorioz, arlo batzuetan langileen %50 aldi baterakoak dira.

Bada, ordezkatze tasa orokorra %110ekoa izango da; %120koa funtsezko sektoreetan, eta %125ekoa segurtasun indarrei dagokienez. «Pandemiak argi erakutsi du zerbitzu publikoak indartzeko premia larria dagoela», esplikatu du ELAk: «Madrilen proposamena, ostera, kontrako bidean doa». Espainiako Gobernuak «zer zerbitzu publiko behar eta nahi ditugun erabakitzeko eskubidea» aitor dezan nahi du sindikatuak. Horretarako, ordezkapen tasak kentzea eta, aldi berean, «LPEen premiazko aldaketa» exijitu du, «sektore publiko osoan enplegua egonkortzeko».

LABentzat, berriz, ordezkatze tasei eustea «oso larria» da. «Zerbitzu publikoen pribatizazio estrategia hauspotzea da euskal administrazioetan deialdi publikoak mugatzea», azaldu du. «Negoziazio kolektiborako eskubidea gauzatu dadin», Jaurlaritzari eta Nafarroako Gobernuari Mahai Orokorretara deitzeko exijitu die, «Madrilek ezarritako mugak gainditzeko».