Gaur-gaurkoz, parke bakarra dago martxan: Ekian. Araba hegoaldean dago, Erriberabeitian, eta 55 hektarea ditu denera. Ekimen publikoz eta pribatuz sortutako gunea da, Jaurlaritzaren eta 26 enpresen artean, eta parkea osatzen duten 67.000 eguzki panelak iazko urtarriletik ari dira energia ekoizten. Handik gertu ari dira egiten Ekienea parkea ere. 200 hektarea izango ditu parkeak, eta horietatik erdiak eguzki plakez betetakoak izango dira. 100 megawatteko potentzia instalatua izango du, hots, urtean 160.000 pertsona hornitzeko gaitasuna izatea aurreikusten dute bultzatzaileek.
Baina bi horiez gain, beste bost proiektu asmo iragarri dituzte. Solaria enpresarenak dira bi: Arratzua-Ubarrundian egingo litzateke bata, eta Burgu eta Barrundia artean bestea; 50 MW sortzeko 100 hektareako bi parke lirateke. New Circle Energy enpresak ere 40 hektareako parke bat jarri nahi du, lautadan, Agurain inguruan. Herrialdearen hego-mendebaldean, Lantaronen, ipiniko lukete Repsolek eta Aldeamayor enpresak. Bi horien parkeak txikiagoak dira, nolanahi ere: 30 eta 18 hektareakoak, hurrenez hurren.
Horietako batzuek hasiak dituzte elkarrizketak kontzejuekin eta lursailen jabeekin, eta litekeena da aurki zirt edo zart egin behar izatea, proiektuarekin aurrera egin edo ez erabakitzeko.
Nekazarien protestak
Testuinguru horretan, Arabako hainbat herritako bizilagunak kexu azaldu dira energia berriztagarria ekoizteko nekazaritzarako erabiltzen diren lurrak baliatu nahi dituztelako. Hainbatek salatu dute, gainera, proiektu zehatzik gabe erabakitzera behartu nahi dituztela.
Arratzua Ubarrundiako herritarren kasua da hori, esaterako. Proiektu honi ez! izeneko elkartean batu dira herritarrak, eta salatu dute «presioak» eta «mehatxuak» jasan dituztela parkea egin nahi duen enpresaren aldetik: Solaria. Bada, erakundeei eskatu diete energia berriztagarrien lurraldeko plan sektoriala eguneratzeko, eta hori egin artean proiekturik ez onartzeko.
Landa Garapenaren Lege proiektua onartu du Jaurlaritzak, zeinaren bitartez estrategia berri bat ezarriko duen bere politiketan, lurralde garapenaren kontzeptuan ikuspegi berri bat txertatuz. Izan ere, Arantxa Tapia Jaurlaritzako Ekonomia Garapeneko sailburuaren hitzetan, aldaketa garrantzitsuak izan dira azken hogei urteetan, eta horiek eragin zuzena izan dute landa eremuarengan, bai eta landa inguruaren eta hiriaren arteko harremanean ere. Legebiltzarrera eramango dute lege proiektua orain, han onartzeko.
Tapiaren hitzetan, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako landa eremuak «ez daude hutsik», eta hori «orekari» eusteko egin den lanaren ondorio da, hein handi batean. Oraintxe bertan, EAEko biztanleen %8,3 bizi da landa eremuko herri txikietan, hots, kilometro karratuko 150 biztanle baino gutxiago dituzten udalerrietan. Sailburuaren arabera, datua ez da hain kezkagarria; are gehiago, nabarmendu du pandemia garaian «igoera oso nabarmena» izan dela zenbait herrietako erroldetan. Araban eman da aldaketa hori, batez ere: Mendialdean, esaterako, %7 handitu da biztanle kopurua azken urtean; %2,5 inguru handitu da Añanako eskualdean, eta %3 Zuian.
Organo berri bat
Hala ere, administrazioak landa ingurunea bizitzeko leku erakargarria izatea nahi du, eta herrialdearen ekonomiaren, gizartearen eta lurraldearen garapenerako eta kohesiorako «funtsezko faktore» izatea. Horretarako, funtsezkotzat jo du landa eremuan bizi direnen garapen aukera hirietan dagoenaren maila berekoa izatea, nola bizi kalitateari dagokionez hala ekonomia eta lehiakortasunari dagokionez ere. Hau da, landa eremuan ere berrikuntzari, modernitateari eta ekintzailetzari garatzeko aukera ematea nahi du, nekazaritzaren «zeregin estrategikoa» baztertu gabe.
Horretarako, egun martxan dauden laguntza programak indartzeaz gain, Euskadiko Landa Garapeneko Sarea sortzea proposatu du. Landa garapenean inplikatutako erakunde eta eragileen arteko koordinazioa eta lankidetza bultzatzea izango luke zeregin nagusitzat. Organo berri hori osatuko lukete, besteak beste, Eusko Jaurlaritzaren, foru aldundien, Eudelen, Arabako Kontzejuen Elkartearen, Kuadrillen, Haziren, Landa Garapenerako Elkartearen, Tokiko Ekintza Taldearen eta lurraldeko eta sektoreko beste erakunde batzuen ordezkariek.
Familien gastuari buruzko inkestaren arabera, familien gastu orokorra %7,75 jaitsi zen iaz Hego Euskal Herrian: 40.167 milioi eurotik 37.054 milioira.
Jaitsiera igarri da etxeetako batez besteko gastu kopuruetan ere. Pandemiaren eragozpenekin, 2020an familiek aurreko urtean baino 2.925 euro gutxiago gastatu dituzte EAEn (-%8,5), hots, 31.498 euro. Eta 2.130 euro gutxiago gastatu dituzte Nafarroan (-%6,3): 31.780 euro batez beste.
Azkenean, COVID-19ari aurre egiteko murrizketa guztiek aldatu egin dute etxeetako gastuaren banaketa. Etxebizitzari lotutakoek (etxebizitza, argindarra, gasa…) 2019an gastuen herena hartzen zuten Hego Euskal Herrian; iaz, baina, familiek beren aurrekontuaren zati handiagoa bideratu dute horiek ordaintzera, derrigorrez: %37,4. Eta berdin gertatu da elikagaiekin: gastuaren %13,9 hartzen zuten, eta iaz, berriz, %16,4.
Iaz Hego Euskal Herrian janarian gastatutako guztian, deigarriak dira bariazio batzuk. Esaterako, arrainetan egindako gastu osoa %20,5 handiagoa izan da; haragitan egindako gastu orokorra %8 igo da; barazkietan egindakoa %14; eta fruituetakoa, berriz, %9,8.
Pandemiak etxe askotako bizimoduan eragindako aldaketen adierazle dira beste bi epigrafe: komunikabideena, eta alkoholdun edariena eta tabakoarena. Azken horietan Hego Euskal Herriko etxeek guztira egindako gastua modu ikusgarrian igo da, 527 milioi eurotik 631 milioira (%19,7). Garagardoa izan da nagusi; hain zuzen, 72 milioi eurotik 108 milioi eurora handitu da iaz Hegoaldeko euskal herritarrek etxerako garagardotan egindako gastua: %49,5 gehiago gastatu da. Ardoa erosten ere %29,5 gehiago gastatu dute, 187 milioi euro.
Komunikabideek etxeko aurrekontuaren %2,6 hartzen zuten, eta %3,1era pasatu dira iaz. Prentsan egindako gastua %11,5 handitu da, orotara.
Jaitsiera, etxetik kanpo
Aldiz, beste gastu batzuek pisua galdu dute. Adibidez, etxeetako gastuen zati handi bat garraiora joan ohi da (%11,1 2019. urtean), eta, nola ez, pandemiarekin jaitsi egin da, %9,6ra.
Galera handienetakoa, dena den, jatetxe eta hoteletan egindako gastuak izan du: 3.537 milioi eurotik 2.038 milioira jaitsi da horretan egindako gastu osoa. Pakete turistikoetan %57 gutxiago gastatu da, eta diru gutxiago bideratu da jantziak (-%24,2) eta oinetakoak erostera ere (-%18).
Internet bidezko erosketentzat ere urte oparoa izan da iazkoa. Araba, Bizkai eta Gipuzkoako etxeen %38,8k egin dute erosketaren bat bide horretatik.
Navarroren ustez, orain gutxi arte politika ekonomikoen zeregin nagusia zera zen, batzuetan huts egiten zuen merkatuaren arazoak konpontzea. «Berrikuntzaren munduan hala zen, garbi asko: merkatuak, enpresek ez dute behar beste I+G Ikerketa eta Garapen egiten; beraz, estatuak lagundu behar du hori». Baina hori ez da nahikoa; ez du balio itzelezko erronkei aurre egiteko. «Iritsi da garaia non ikusten baita ekonomiak trantsizioak egin behar dituela, batzuetan oso sakonak, batzuetan ia-ia sistema osoa aldatu behar dela». Eta politiketan beste fase bat iritsi da.
Industria politikaren bidea
Erronka handiei aurre egiteko moduen gogoeta pandemiaren aurretik zetorren Europan. Hori ikusi zuen Cristina Oion SPRIko Teknologia, Berrikuntza eta Jasangarritasun Sailaren zuzendariak 2018an. Batasuneko lehen Industria Estrategia izango zenari buruz aholkatzeko batzordea osatu zuen Bruselak hogei aditurekin, eta haietako bat zen Oion.
2030. urtera begira jarri ziren, eta esan du hainbat gauzari buruz «lehen aldiz ausardiaz» hitz egin zela. «Mahai horretan eman genion kontzeptuari forma, eredu industrial berri baterako transformazioari, ez soilik balio ekonomikoa sortzeko, baita ingurumen balioak eta balio sozialak ere. Batez ere, balio europarrekin».
Misio eta helburuetara bideratutako politikak
Txinako Gobernuaren industria planifikatuari begira, industria politikarako eredu propio bila dabil Europako Batzordea, eta horren eta beste hainbaten aholkulari ibili izan da Mariana Mazuccato ekonomialari italiarra, eta gero eta ezagunagoak dira haren proposamenak. Mazuccatoren izena aipatzen da, adibidez, Euskadin Next programaren sarreran, eta baita EH Bilduk Next Generationeko laguntzei buruz egindako proposamenean ere.
Mazuccatok dio estatuak askoz ere rol aktiboagoa izan behar duela ekonomian, haren lana ez dela dirua jarri eta merkatuaren akatsak konpontzea soilik. Berrikuntza eta industria politiken bidez, ekonomiaren diseinuan egon behar du, ekonomiak eta enpresak bideratuz misio-asmo-helburu jakin batzuk lortzera. AEBetako Gobernuak gizakia Ilargira eramateko hartutako helburua jartzen du adibidetzat..
«Ilargira joatearen atzean, funtsean, larrialdi nazional bat zegoen», baina Mikel Orobengoa Mondragon taldeko ISEA kooperatibako zuzendari jerenteak uste du misioena kontzeptu interesgarria izan daitekeela. Hori bai, haren ustez, arriskua dago izenarekin gelditzeko kontzeptuarekin gelditu beharrean. Espainiako Gobernuak Bruselara bidalitako Next Generationeko planaren izenburua, esaterako, XXI. Mendeko Industria da, «eta hori ez da misio bat. Minbizia amaitzea, edo alzheimerra: hori da helburu bat, misio bat. Baina industrian… Jarri beharko dira helburuak».
Iker Casanova EH Bilduko legebiltzarkideak argi dauka gobernuak heldu behar diola sektore produktiboaren eta politika industrialen diseinuari; «inertziak ez duelako balio». Casanovaren aburuz, «guk industria ahaltsua daukagu XIX. mendean hartu genuelako trena. Horren ondorioa da estatuan industrian daukagun abantaila, eta ez dio erantzuten EAJk egindako politika ekonomiko eta industrialari». Aldaketa garaia iritsi da, «paradigma aldaketa eta aldaketen paradigma», dio Casanovak, «eta hori ulertzea inportantea da. EAJren orain arteko eskema guztia izan da egonkor mantentzea eta ez mugitzea, orain ez gaude inertzietarako».
Soilik Power Pointen?
Arrisku bat izan daiteke misio eta helburu horiek, deskarbonizazioa eta halakoak agintari ekonomikoen hitzaldietan gelditzea. Gordinago formulatu du Cristina Oionek: «Power Pointen gelditzeko arriskua, diozu? Esango nizuke aldaketa ez dela agerikoa, eta ez dela goizetik gauera etorriko. Baina uste dut gero eta enpresa gehiago daudela gero eta kontzienteagoak direnak beren ingurumen aztarnaz eta sozialaz. Eta gero eta pertsona gehiago daude prest beren erosketa ahalmenarekin gauzak aldatzeko».
Oionek dio gustuko dituela Mazuccatok esaten dituenak: «Baina agian oso teorikoa da; hor egiten du distira, eta ideiak oso ondo saltzen ditu; gero hori guztia indarrean jartzea ez da horren erraza eta agerikoa. Baina ondo dago ideia horiek sistema bustitzea».
Mikel Navarro, erronkei adi, ezkorragoa da: «Mundu erreala oso atzetik doa benetan errealak diren erronketatik. Pandemia, adibidez, akademikoek iragarria zuten aurretik, behin eta berriro, baina inork ez zuen sinetsi, eta zaplaztekoa ikaragarria izan da. Klima aldaketarekin eta erronka demografikoarekin berdin gertatzen da». Navarroren ustez, horren erakusle da Donostiak ez izatea gogoetarik itsasoko uraren igoeraz, edota jendeak ez onartzea gasolinaren gaineko zergak.
Administrazioak esku hartzeko moduak
Mikel Navarrok uste du kontratazio publikoa eta erosketa berritzailea bezalako tresnak oso garrantzitsuak izango direla ekonomiaren fase berri honetan, azken urteetan ia ez dela erabili erosteko ahalmena, eta administrazioak erabili egin behar duela berea. Adibidez, bio-zientzien alorra bultzatzeko, Osakidetzaren erosketa ahalmena erabiltzea litzateke aukera bat, «hemen ekoitzitako produktuak probatzeko, gure sistemak testatzeko…».
«Ez da erraza», aitortu du Cristina Oionek, tresna horiez galdetuta: «Baina hasi behar dugu enpresei eskatzen baldintza batzuk bete ditzatela, orain Gizarte Segurantzan eguneratuta egotea eskatzen diegun bezala». Azaldu du eskaerak egin daitezkeela digitalizazioan, jasangarritasunean, gobernantzako aniztasunean, «laguntzen onuradun izateko, edo puntu gehiago kontratazio publikoan».
Deustuko katedratikoaren aburuz, «Euskadi oso trebea izan zen bi kasutan. Guggenheimekin, hemengo arkitektoekin lan egin beharrean, Jaurlaritzak Frank Gehry hautatu zuen, baina behartu zuen hemengo ingeniaritzekin lan egitera. Eta haiek Gehryrekin ikasi zutenak eta lortu zuten irudi onak egin du posible Idom edota Sener munduan barrena nazioartekotzea. Beste adibide bat Bilboko Metroa da: tren horien enkargua CAFi egitean, halakoak munduan saltzeko oinarria eman zion tren konpainiari».
Elkarlan publiko-pribatua
Industria politikak ulertzeko modu berrietan gero eta gehiagotan agertzen da elkarlan publiko pribatuaren kontzeptua. Herritarrengan, dena den, kezka hor dago, elkarlan hori zenbateraino den egiatan administrazioak dirua jartzea eta etekinak arlo pribatuak jasotzea.
Navarroren iritziz, elkarlan publiko-pribatua ondo egiteko moduak daude, eta ondo antolatzen bada, gauza batzuetan «askoz modu efizienteagoa da» estatuak berak bakarrik egitea baino, edo enpresak berak egitea baino. «Gauza batzuk estatuak egin behar ditu, ezinbestez; Interneten sorrerarako beharrezko inbertsioak ez zituzkeen egingo arlo pribatuak». Baina, era berean, estatua ezin da denera iritsi; beharrezkoa da enpresek funtzio sozialak ere betetzea eta trebakuntzan esku hartzea. Navarroren ustez,«enpresak hori ikusten hasi dira, agian ikuspuntu berekoi batetik bada ere».
EH Bildu ere elkarlan publiko-pribatuaren aldekoa da: «baina kontua da batzuek elkarlan hori nola ulertzen duten», zehaztu du Iker Casanovak. «Jaurlaritzak gaur arte zera ulertu du kolaborazio publiko-pribatu gisa, gobernua izatea enpresen akuilua, dirua banatzea eta isiltzea».
Aurrera begirako gabeziak eta aukerak
Eta honetan guztian zein izan daitezke Euskal Herriaren bideak? Ezinezkoa da paragrafo bakarrean biltzea aditu bakoitzaren ekarria. Gabezietan, Navarrok enpresa handien falta aipatu du: «Batzuetan ez dute handitu nahi, hainbat arrazoirengatik: ez dutelako sindikaturik nahi, edo ez dutelako atzerriko kapitalarekin kontrola galdu nahi. Baina hainbat ligatan jokatzeko tamaina behar duzu, giharra. Horrekin batera, politikak neurri erdiko enpresetarako daude pentsatuak; ez dira enpresa txikietara heltzen». Navarroren aburuz, beste gabezia bat berrikuntza ez teknologikoan dago.
Mikel Orobengoak erronka nagusietan aukerak ikusten ditu: «Batetik, eraldaketa digitalean, adimen artifizialean, datuetan eta abar, gure enpresak erabiltzaileak izango direla uste dut, hor AEBetako eta Txinako enpresa erraldoiak direlako nagusi. Erronka sozialetan, hirugarren adinean eta zerbitzuetan, berriz, aukera asko daude, gure filosofiarengatik eta zaintzaren kemenagatik. Eta, hirugarrenik, jasangarritasunean, energia arloan aukerak izango dira, zeren horrelakoak egiten trebeak gara».
Norabideei begira, soldatak-zergak-lanaldia hirukoaren garrantzia azpimarratu du Casanovak: «Ezkerreko ikuspuntutik, errail sozialari dagokionez, hiru ardatz daude garbiak: batetik, soldatak igotzea eta aberatsen gaineko zergak handitzea, aberastasunaren banaketa minimoki onargarri bat izateko; eta, bestetik, lan orduak murriztea, gure bizitza berreskuratzeko. Hein batean hor dago haustura soziala: gero eta jende gehiagok sentitzea baztertuta sistemak eskaintzen dituen alternatibetatik».
Transformazioa dator, Cristina Oionek dioenez: «Urratsez urrats, uste dut barneratzen ari dela hori gure ekosisteman. Diotenez, 25 urte behar dira sektore industrial bat transformatzeko. Agian, orain denbora tarteak aldatu egin dira, eta hamar urtean egin beharko dugu. Ni oso ziur nago 2030ean gure inguruan ikusten duguna oso diferentea izango dela 2015ean ikusten genuenarekin alderatuta».